Kısa cevap: Vesayet; velayet altında bulunmayan küçüklerin ve kanundaki sebeplerle kısıtlanan erginlerin kişisel ve malvarlığına ilişkin menfaatlerini koruyan, mahkeme denetimindeki hukuki kurumdur. Vasi ise Sulh Hukuk Mahkemesi tarafından atanan ve vesayet altındaki kişiyi kanunun çizdiği sınırlar içinde temsil eden kişidir.
Vasi atanması yalnız bir yakına “genel vekâlet” verilmesi değildir. Kısıtlama sebebinin ispatı, kişinin dinlenilmesi, gerektiğinde resmî sağlık kurulu raporu alınması, vasi adayının uygunluğunun araştırılması ve bazı işlemler için sonradan yeniden mahkeme izni alınması gerekir. Ayrıca 2024 yılında hükümlüler bakımından önemli bir kanun değişikliği yapılmış; bir yıl veya daha uzun hapis cezasında otomatik kısıtlama sistemi kaldırılmıştır.
Terminoloji notu: Uygulamada “vesayet davası” ve “vasi tayini davası” denilse de vasi atanması kural olarak hasımsız, çekişmesiz yargı işidir. Mahkeme yalnız başvurucunun iddialarıyla bağlı kalmadan korunması istenen kişinin menfaatini araştırır.
Vesayet Nedir?
Türk Medeni Kanunu’na göre kamu vesayeti, vesayet daireleri ile vasi ve kayyımlardan oluşur. Vesayet makamı Sulh Hukuk Mahkemesi, denetim makamı ise Asliye Hukuk Mahkemesidir. Vasi, vesayet altındaki küçüğün veya kısıtlının kişiliği ve malvarlığıyla ilgili menfaatlerini korur ve hukuki işlemlerde onu temsil eder.
Vesayetin amacı kişinin haklarını gereksiz yere ortadan kaldırmak değil, ihtiyaç duyduğu ölçüde koruma sağlamaktır. Bu nedenle vesayet, kayyımlık ve yasal danışmanlık arasında somut ihtiyaca uygun, ölçülü çözüm seçilmelidir.
Vasi, Kayyım ve Yasal Danışman Arasındaki Fark
| Kurum | Temel işlev | Fiil ehliyetine etkisi |
|---|---|---|
| Vasi | Küçüğün veya kısıtlının kişiliğini ve malvarlığını korur; genel yasal temsil sağlar. | Kısıtlama sebebi ve kişinin ayırt etme gücüne göre işlem ehliyeti sınırlandırılır. |
| Kayyım | Belirli bir işin görülmesi veya belirli bir malvarlığının yönetilmesi için atanır. | Kayyım atanması tek başına kişinin fiil ehliyetini etkilemez. |
| Yasal danışman | Tam kısıtlama gerekmeyen kişiye kanunda sayılan önemli işlemlerde görüş veya yönetim desteği sağlar. | Yalnız kararın kapsamındaki işlemlerde sınırlama doğurur. |
Örneğin kişinin yalnız tek bir taşınmaz satışında temsil edilmesi gerekiyorsa bütün işlemlerini kapsayan vesayet yerine temsil kayyımı yeterli olabilir. Buna karşılık sürekli bakım, temsil ve malvarlığı yönetimi ihtiyacı varsa vasi atanması gündeme gelebilir.
Hangi Durumlarda Vasi Atanır?
1. Velayet Altında Olmayan Küçükler
Velayet altında bulunmayan her küçük vesayet altına alınır. Anne ve babanın ölümü, gaipliği veya velayetin her ikisinden de kaldırılması gibi durumlarda çocuğun yasal temsilsiz kalmaması için vasi atanması gerekir. Görevi sırasında böyle bir durumu öğrenen nüfus memurları, idari makamlar, noterler ve mahkemeler yetkili vesayet makamına bildirim yapmakla yükümlüdür.
Velayet ile vesayet aynı kurum değildir. Velayetin kaldırılması ve çocuğa vasi atanabilecek durumlar için velayetin değiştirilmesi ve kaldırılması rehberini inceleyebilirsiniz.
2. Akıl Hastalığı veya Akıl Zayıflığı
Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle işlerini göremeyen, korunması ve bakımı için sürekli yardıma ihtiyaç duyan ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan ergin kişi kısıtlanabilir. Bu sebeple kısıtlama kararı verilebilmesi için resmî sağlık kurulu raporu gerekir. Tek hekimin görüşü, özel hastane raporu veya yalnız tanı belgesi kanundaki resmî kurul raporunun yerini kendiliğinden tutmaz.
Demans veya Alzheimer tanısı tek başına otomatik vasi atanması anlamına gelmez. Hastalığın kişinin işlerini görme, korunma, bakım ve karar verme yeteneğine somut etkisi kurul raporu ve dosyadaki diğer delillerle değerlendirilir. Hâkim, kurul raporunu dikkate alarak kısıtlanması istenen kişiyi dinleyebilir.
3. Savurganlık, Bağımlılık, Kötü Yaşama Tarzı veya Malvarlığını Kötü Yönetme
Savurganlığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı ya da malvarlığını kötü yönetmesi nedeniyle kendisini veya ailesini darlığa düşürme tehlikesi yaratan ve devamlı korunmaya muhtaç olan ya da başkalarının güvenliğini tehdit eden ergin kısıtlanabilir.
Bu sebeplere dayanılarak kişi dinlenmeden kısıtlama kararı verilemez. Yalnız aile içindeki ekonomik anlaşmazlık, alışılmadık harcama tercihi veya ileri yaş tek başına yeterli değildir; kanundaki korunma ihtiyacı ve tehlike somut delillerle ortaya konulmalıdır.
4. Hapis Cezası: 2024 Sonrası Güncel Kural
12 Mart 2024’te yayımlanan 7499 sayılı Kanun, TMK 407’yi değiştirmiştir. Güncel düzenlemeye göre:
- Kesinleşmiş hapis cezasının infazı için ceza infaz kurumunda bulunan ergin kişi, kendi isteği üzerine kısıtlanabilir veya kendisine kayyım atanabilir.
- Toplam beş yıl veya daha fazla kesinleşmiş hapis cezası infaz edilen kişi, talebi olmasa bile ancak kişiliğinin veya malvarlığının korunması gerekli görülürse kısıtlanabilir.
- Ceza infaz kurumu, toplam beş yıl veya daha fazla cezanın infazına başlandığını vesayet makamına bildirir.
- Mahkeme karar vermeden önce hükümlüyü dinlemek zorundadır.
Dolayısıyla eski metindeki “bir yıl veya daha uzun hapis cezası alan her ergin otomatik olarak kısıtlanır” bilgisi artık güncel değildir. Tutukluluk da kesinleşmiş hapis cezasının infazı olmadığından tek başına TMK 407 kapsamında otomatik vesayet sebebi oluşturmaz.
5. Kişinin Kendi İsteğiyle Kısıtlanması
Yaşlılığı, engelliliği, deneyimsizliği veya ağır hastalığı nedeniyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden ergin, kendi isteğiyle kısıtlanmasını talep edebilir. Bu hüküm, yalnız ileri yaşa ulaşmış olmayı yeterli saymaz; kişinin işlerini yönetememesi ile kanunda sayılan sebep arasındaki bağlantı gösterilmelidir.
Vesayet İhtiyacını ve Uygun Koruma Yolunu İnceleyelim
Sağlık durumu, kişinin dinlenmesi, acil işlemler ve malvarlığı birlikte değerlendirilerek vasi, kayyım veya yasal danışmandan hangisinin ölçülü olduğu belirlenmelidir.
Vasi Atanmasında Görevli ve Yetkili Mahkeme
Vesayet makamı olan Sulh Hukuk Mahkemesi vasi atama ve vesayeti yürütme konusunda görevlidir. Denetim makamı Asliye Hukuk Mahkemesidir. Yetki, küçüğün veya kısıtlanması istenen kişinin yerleşim yerindeki vesayet dairelerine aittir. Nüfusa kayıtlı yer ile fiilî yerleşim yeri her zaman aynı olmayabilir.
Vesayet altındaki kişinin yerleşim yeri, mahkeme izni olmadan değiştirilemez. İzinli değişiklik gerçekleşirse yetki yeni yerleşim yerindeki vesayet dairelerine geçer. Sulh hukuk mahkemelerinin görev alanı hakkında Sulh Hukuk Mahkemesi rehberine bakabilirsiniz.
Vasi Atanması İçin Kimler Başvurabilir?
Vesayet altına alınması istenen kişi, eşi, çocukları, diğer yakınları veya hukuki menfaati bulunan kişiler mahkemeye başvurabilir. Ayrıca idari makamlar, noterler ve mahkemeler görevleri sırasında kısıtlamayı gerektiren bir durum öğrenirse bildirimde bulunur. Velayet altında olmayan küçüklerde nüfus memurlarının da bildirim yükümlülüğü vardır.
Bu iş kamu düzeniyle ilgilidir. Başvurucu talebinden vazgeçse veya dosyayı takip etmese bile mahkeme korunma ihtiyacının bulunup bulunmadığını kendiliğinden araştırabilir. Bu nedenle klasik iki taraflı davalardaki feragat ve sulh kuralları aynı biçimde uygulanmaz.
Vasi Atanması Süreci Nasıl İlerler?
- Başvuru veya bildirim: Yerleşim yerindeki Sulh Hukuk Mahkemesine kısıtlama sebebi ve koruma ihtiyacı açıklanır.
- Nüfus ve adres araştırması: Kimlik, yakınlık ve yerleşim yeri bilgileri doğrulanır.
- Delillerin toplanması: Sağlık kayıtları, ekonomik işlemler, sosyal incelemeler, ceza infaz bilgileri veya diğer ilgili belgeler dosyaya alınabilir.
- Dinleme ve sağlık kurulu: Dayanılan sebebe göre kişi dinlenir; akıl hastalığı veya akıl zayıflığında resmî sağlık kurulu raporu alınır.
- Vasi adayının araştırılması: Adayın ehliyeti, adli durumu, menfaat çatışması, ikamet ve görevi yapabilme kapasitesi değerlendirilir.
- Karar ve tebligat: Kısıtlama ve vasi atama kararı verilir; karar vasiye hemen tebliğ edilir ve kanunun öngördüğü durumlarda ilan olunur.
- Göreve başlama: Karar kesinleşince yönetilecek malvarlığının defteri tutulur ve mahkemenin talimatları uygulanır.
Vasi atanması gereken durum açıksa ancak rapor veya diğer araştırmalar zaman alacaksa Sulh Hukuk Mahkemesi, vasiyi atamadan önce gerekli geçici önlemleri kendiliğinden alabilir; kişiye geçici temsilci atayabilir veya fiil ehliyetini geçici olarak sınırlayabilir. Her dosyada aynı tedbir uygulanmaz.
Vasi Atanması İçin Gerekli Belgeler
Belgeler kısıtlama sebebine göre değişir. Başlangıçta sıklıkla şu belgeler kullanılır:
- Başvuran ve kısıtlanması istenen kişinin kimlik ve adres bilgileri,
- Akrabalık bağını gösteren nüfus kayıtları,
- Mevcut sağlık raporları, epikrizler ve tedavi belgeleri,
- Malvarlığının kötü yönetildiğini veya acil koruma ihtiyacını gösteren belgeler,
- Varsa ceza infaz kurumu kayıtları,
- Önerilen vasi adayının kimlik, adres ve iletişim bilgileri,
- Acil yapılması gereken banka, tapu, dava veya bakım işlemine ilişkin belgeler.
Resmî sağlık kurulu raporunun mahkemenin sevkiyle alınması gerekebilir. Bu nedenle başvuru öncesinde rastgele bir rapor temin etmek yerine dayanılan kısıtlama sebebinin ve mahkemenin isteyeceği incelemenin belirlenmesi daha sağlıklıdır.
Kimler Vasi Olabilir?
Mahkeme, vasilik görevini yapabilecek yetenekte olan ergin bir kişiyi vasi atar. Haklı sebepler engel olmadıkça eş veya yakın hısımlardan biri; yerleşim yerlerinin yakınlığı ve kişisel ilişkiler gözetilerek öncelikli değerlendirilebilir. Vesayet altına alınacak kişinin veya anne ve babasının gösterdiği kişi de uygunluğu varsa atanabilir.
Yakın akraba olmak otomatik atanma hakkı vermez. Kişinin yaşı, sağlık durumu, ekonomik ilişkileri, vasilik işlerine ayırabileceği zaman, kısıtlı adayıyla ilişkisi ve menfaat çatışması birlikte değerlendirilir.
Kimler Vasi Olamaz?
- Kısıtlı kişiler,
- Kamu hizmetinden yasaklı olanlar veya haysiyetsiz hayat sürenler,
- Menfaati vesayet altına alınacak kişinin menfaatiyle önemli ölçüde çatışanlar,
- Vesayet altına alınacak kişiyle aralarında düşmanlık bulunanlar,
- İlgili vesayet dairelerinin hâkimleri.
Vasilikten Kaçınma ve Atamaya İtiraz
Vasi olarak atanan kişi, kararın kendisine tebliğinden başlayarak on gün içinde kanuni kaçınma sebebini ileri sürebilir. İlgili olan herkes de vasinin atandığını öğrendiği tarihten itibaren on gün içinde atamanın kanuna aykırı olduğunu iddia edebilir.
Vesayet makamı sebebi haklı görürse yeni vasi atar; kabul etmezse görüşüyle birlikte dosyayı denetim makamına gönderir. Kaçınma veya itiraz, yeni vasi göreve başlayıncaya kadar mevcut vasinin zorunlu görevleri yapma yükümlülüğünü kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
Vasinin Görev ve Yetkileri Nelerdir?
Vasi; vesayet altındaki kişinin kişisel ihtiyaçlarını gözetir, onu hukuki işlemlerde temsil eder ve malvarlığını iyi bir yönetici gibi özenle yönetir. Yönetimle ilgili hesap tutmalı ve mahkemenin belirlediği tarihlerde, her hâlde yılda en az bir kez hesabı vesayet makamına sunmalıdır.
Vasi sınırsız yetkili değildir. Vesayet altındaki kişinin görüşlerini oluşturma ve açıklama yeteneği varsa, önemli işlerde karar verilmeden önce olanak ölçüsünde görüşü alınır. Bazı işlemler mahkeme iznine bağlı, bazıları ise tamamen yasaktır.
Sulh Hukuk Mahkemesi İzni Gerektiren Başlıca İşlemler
- Taşınmaz almak, satmak, rehin vermek veya ayni hak kurmak,
- Olağan yönetim dışındaki önemli taşınır ve hakları devretmek veya rehin vermek,
- Ödünç vermek veya almak ve kambiyo taahhüdüne girmek,
- Bir yıl veya daha uzun ürün kirası ya da üç yıl veya daha uzun taşınmaz kirası yapmak,
- Acil geçici önlemler dışında dava açmak, sulh olmak, tahkime veya konkordatoya başvurmak,
- Mal rejimi sözleşmesi, miras paylaşımı veya miras payı devri sözleşmesi yapmak,
- Vesayet altındaki kişiyi eğitim, bakım veya sağlık kurumuna yerleştirmek,
- Vesayet altındaki kişinin yerleşim yerini değiştirmek.
Kısıtlının miras payının yönetimi ve paylaşım sözleşmeleri söz konusuysa miras paylaşımı rehberindeki elbirliği, anlaşmalı paylaşım ve dava ayrımları da dikkate alınmalıdır.
Sulh Hukuk ve Asliye Hukuk Mahkemesi İzni Gerektiren İşlemler
Aşağıdaki işlemlerde önce vesayet makamının, ardından denetim makamının izni gerekir:
- Vesayet altındaki kişinin evlat edinmesi veya evlat edinilmesi,
- Vatandaşlığa girmesi veya vatandaşlıktan çıkması,
- Bir işletmenin devralınması veya tasfiyesi ve önemli sermayeyle şirkete ortak olunması,
- Ömür boyu gelir veya ölünceye kadar bakma sözleşmesi yapılması,
- Mirasın kabulü, reddi veya miras sözleşmesi yapılması,
- Küçüğün ergin kılınması,
- Vesayet altındaki kişi ile vasi arasında sözleşme yapılması.
Vasinin Yapamayacağı İşlemler
Vesayet altındaki kişi adına kefil olmak, vakıf kurmak ve önemli bağışlarda bulunmak yasaktır. Bu işlemler mahkeme izni alınarak dahi olağan bir temsil işlemi hâline getirilemez.
Vasi Ev veya Taşınmaz Satabilir mi?
Vasi, kısıtlının taşınmazını kendi kararıyla serbestçe satamaz. Satış ancak vesayet altındaki kişinin menfaati gerekli kılıyorsa ve mahkeme izin verirse mümkündür. Kural, Sulh Hukuk Mahkemesinin talimatıyla açık artırmadır; özel durumlarda denetim makamı pazarlıkla satışa izin verebilir.
Satış bedelinin kısıtlının yararına korunması, hesaplara işlenmesi ve mahkemeye raporlanması gerekir. Vasi ile kısıtlının çıkarları çatışıyorsa işlem için ayrıca temsil kayyımı atanması gündeme gelebilir.
Vasi Bankadan Para Çekebilir mi?
Vasi, kısıtlının günlük ihtiyaçları ve mahkemenin tanıdığı yönetim yetkisi kapsamında banka işlemleri yapabilir; ancak bu yetki kişisel kullanım hakkı vermez. Kısıtlının yönetim için gerekli olmayan paraları, vesayet makamının belirlediği millî bankaya faiz getirecek şekilde yatırılmalı veya kanundaki güvenli araçlara çevrilmelidir.
Banka uygulaması, hesap üzerindeki tedbir ve mahkeme kararının kapsamına göre ek izin veya müzekkere isteyebilir. Büyük tutarlı çekim, hesap kapatma veya yatırım değişikliği yapılmadan önce vesayet dosyasındaki yetki ve talimat kontrol edilmelidir.
Vasi Kaç Yıl İçin Atanır ve Nasıl Denetlenir?
Vasi kural olarak iki yıl için atanır. Sulh Hukuk Mahkemesi süreyi her defasında ikişer yıl uzatabilir. Dört yıl tamamlandığında vasi, kanundaki koşullarla görevden kaçınma hakkını kullanabilir.
Vasi, hesap ve faaliyet raporlarını vesayet makamına sunar. Ayırt etme gücüne sahip vesayet altındaki kişi ve her ilgili, vasinin eylem ve işlemlerine karşı Sulh Hukuk Mahkemesine şikâyette bulunabilir. Vesayet makamının kararına karşı tebliğden itibaren on gün içinde denetim makamına itiraz edilebilir.
Vasi görevini ağır biçimde savsaklar, yetkisini kötüye kullanır, güven sarsıcı davranışta bulunur veya ödeme aczine düşerse görevden alınabilir. Kusuru bulunmasa bile yetersizliği kısıtlının menfaatini tehlikeye sokuyorsa mahkeme görevden alma kararı verebilir.
Vesayet Ne Zaman Sona Erer?
- Velayet altında olmayan küçük üzerindeki vesayet, kural olarak erginlikle kendiliğinden sona erer.
- Akıl hastalığı, savurganlık veya istek üzerine kısıtlama gibi diğer sebeplerde, sebep ortadan kalkınca Sulh Hukuk Mahkemesinden kaldırma kararı istenir.
- Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle verilen vesayetin kaldırılması için resmî sağlık kurulu raporu gerekir.
- Savurganlık, bağımlılık, kötü yaşama tarzı veya kötü yönetim sebebinde kanundaki en az bir yıllık şikâyetsiz dönem şartı aranır.
- Hapis cezası sebebiyle verilen vesayet, hapis hâlinin hukuka uygun şekilde sona ermesiyle kendiliğinden kalkar; hapis devam ederken 2024’te değişen TMK 471’deki özel kaldırma şartları uygulanır.
Toplam beş yıldan az hapis cezasına bağlı kısıtlamada kişi vesayetin sona ermesini isteyebilir. Toplam beş yıl veya daha fazla kesinleşmiş hapis cezasında ise kişinin talebi üzerine kişiliğinin veya malvarlığının korunmasını gerektiren sebebin ortadan kalkıp kalkmadığı değerlendirilir.
Vasi Atanması ve Mahkeme İzinlerini Doğru Planlayın
Kısıtlama sebebi, sağlık kurulu, vasi adayının uygunluğu ve yapılması gereken banka, tapu veya miras işlemleri aynı dosya stratejisi içinde değerlendirilmelidir.
Yasal Dayanaklar ve Güncellik Notu
Bu içerik 28 Ağustos 2026 itibarıyla 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 396–494. maddeleri, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun çekişmesiz yargıya ilişkin hükümleri, Anayasa Mahkemesinin 22 Mart 2023 tarihli E.2022/105, K.2023/54 sayılı kararı ve 12 Mart 2024 tarihli 7499 sayılı Kanun’la değiştirilen TMK 407 ve 471 esas alınarak hazırlanmıştır.
Sitedeki kanun metnine 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu sayfasından ulaşabilirsiniz. Hükümlülükle ilgili 2024 değişikliği bakımından güncel resmî metin ayrıca kontrol edilmelidir.
Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; hukuki görüş veya sonuç garantisi değildir. Vasi atanması, kayyım, yasal danışmanlık ve mahkeme izni ihtiyacı somut kişinin sağlık durumu, ayırt etme gücü, korunma ihtiyacı ve yapılacak işleme göre belirlenmelidir.
