Kısa cevap: Cari hesap alacağı, yalnızca muhasebe programındaki bakiye veya tek taraflı hazırlanmış hesap ekstresiyle her durumda ispatlanmış sayılmaz. Sağlam bir dosyada bakiyeyi oluşturan sözleşme, sipariş, fatura, teslim veya hizmet ifası, banka hareketleri, iade ve mahsup kayıtları birlikte gösterilir. Tarafların imzaladığı ya da güvenli elektronik yöntemle teyit ettiği mutabakat, usulüne uygun ticari defterler ve dayanak belgelerle uyumlu olduğunda ispat gücü artar.
Uygulamada “cari hesap” sözü iki farklı anlamda kullanılır. İlki, bir işletmenin müşteri veya tedarikçiyle yaptığı işlemleri muhasebe programında borç ve alacak olarak izlemesidir. İkincisi ise Türk Ticaret Kanunu’nun 89. maddesinde düzenlenen, yazılı yapılmadıkça geçerli olmayan cari hesap sözleşmesidir. Alacağın hangi kurallara göre talep edileceği belirlenirken bu ayrım ilk adımdır.
Önemli ayrım: Bir firmanın muhasebe kaydında “120 Alıcılar” veya benzeri hesapta bakiye görünmesi, taraflar arasında kendiliğinden TTK anlamında cari hesap sözleşmesi bulunduğunu göstermez. Yazılı sözleşme yoksa uyuşmazlık çoğu kez açık hesap ilişkisi ve bakiyeyi oluşturan tek tek işlemler üzerinden incelenir.
Muhasebe Cari Hesabı ile Hukuki Cari Hesap Sözleşmesi Aynı mı?
Hayır. Muhasebe cari hesabı, işlemleri izlemeye yarayan pratik bir kayıt düzenidir. TTK anlamındaki cari hesap sözleşmesinde ise taraflar, sözleşme kapsamındaki alacaklarını hesap kesilene kadar ayrı ayrı istememeyi ve kesim sonunda ortaya çıkan bakiyeyi talep etmeyi yazılı olarak kararlaştırır. Bu nedenle her uzun süreli ticari ilişki kanuni anlamda cari hesap değildir.
| Konu | Muhasebe / Açık Hesap | TTK Cari Hesap Sözleşmesi |
|---|---|---|
| Kuruluş | Ticari işlemlerin muhasebede izlenmesiyle oluşabilir. | Yazılı sözleşme geçerlilik şartıdır. |
| Talep | Vadesi gelen işlem veya fatura ayrı ayrı talep edilebilir. | Kural olarak hesap kesimi ve bakiye mekanizması önem taşır. |
| İspat odağı | Her kaydın sözleşme, teslim, hizmet ve ödeme belgeleriyle bağlantısı. | Yazılı sözleşme, hesaba alınan kalemler, hesap devresi ve bildirilen bakiye. |
| Mutabakat | Bakiye teyidi ve borç ikrarı içeriğine göre delil olarak değerlendirilir. | TTK m.94’teki hesap özeti ve itiraz düzeni, şartları varsa uygulanabilir. |
Türk Ticaret Kanunu’nun 89. maddesine göre cari hesap sözleşmesi yazılı yapılmadıkça geçerli olmaz. Kanun’un 94. maddesinde ise sözleşme veya ticari teamüle göre hesap devresinin kapatılması ve bakiyenin belirlenmesi düzenlenir. Bu özel sonuçların sıradan bir muhasebe ekstresine otomatik olarak uygulanması doğru değildir.
Cari Hesap Alacağını İspatlayan Belgeler Nelerdir?
İspat dosyası, son bakiyeden geriye doğru kurulmalıdır. Ekstredeki her borç kaleminin hangi ticari işlemden doğduğu; her ödeme, iade, iskonto ve mahsubun bakiyeyi nasıl değiştirdiği anlaşılabilmelidir. Aşağıdaki belgeler somut olaya göre birlikte değerlendirilir:
- Çerçeve sözleşme ve siparişler: Malın veya hizmetin kapsamı, fiyatı, vadesi, ödeme ve itiraz düzeni.
- Faturalar ve e-faturalar: Talebin tutarını ve işlemin içeriğini gösterir; ancak faturanın dayandığı teslim veya hizmet ayrıca tartışılabilir.
- Sevk irsaliyesi ve teslim belgeleri: Malın kime, ne zaman ve hangi miktarda teslim edildiğini gösteren imzalı veya elektronik kayıtlar.
- Hizmet ifa kayıtları: Hakediş, iş teslim tutanağı, proje çıktısı, çalışma raporu, kabul e-postası veya sistem kaydı.
- Banka dekontları: Yapılan ödemeler, kısmi ödeme düzeni ve açıklama alanları.
- Mutabakat ve bakiye teyidi: Yetkili kişi tarafından onaylanmış bakiye, tarih ve varsa çekinceler.
- Ticari yazışmalar: KEP, güvenli elektronik imzalı belge, e-posta, mesaj ve ödeme planı görüşmeleri.
- Ticari defter ve dayanak belgeleri: Yevmiye, defteri kebir, e-defter beratları ve kaydın dayandığı belgeler.
Ödenmeyen bakiyenin tamamı faturalardan doğuyorsa, yalnız cari hesap ekstresini sunmak yerine her faturayı teslim veya hizmet ifasıyla eşleştirmek gerekir. Bu konuda ödenmeyen fatura alacağının tahsili rehberimiz, alacaklı bakımından takip öncesi belge kontrolünü ayrıntılı açıklar.
Cari Hesap Mutabakatı Borcu Kesin Olarak İspatlar mı?
Mutabakat, içeriği ve onaylanma biçimine göre güçlü bir delil olabilir; fakat her belge aynı sonucu doğurmaz. “Kayıtlarımız karşılaştırılmak üzere gönderilmiştir” şeklindeki bir yazı ile belirli bir tarih itibarıyla belirli bakiyenin borç olarak kabul edildiğini açıkça gösteren belge aynı değildir. Belgenin kim tarafından, hangi temsil yetkisiyle ve ne şekilde imzalandığı ayrıca incelenir.
Güçlü bir mutabakatta bulunması gerekenler
- Tarafların ticaret unvanı ve ayırt edici bilgileri,
- Hesap kesim tarihi ve bakiyenin para birimi,
- Borcun hangi dönem veya işlemlerden oluştuğuna ilişkin ek döküm,
- İade, mahsup, iskonto, avans ve çekişmeli kalemlerin ayrı gösterimi,
- Onaylayan kişinin adı, görevi ve temsil yetkisinin kontrolü,
- Islak imza, güvenli elektronik imza veya kaynağı doğrulanabilir elektronik onay,
- Varsa çekince ve itirazların açıkça yazılması.
Tek taraflı gönderilen ve karşı tarafça hiç cevaplanmayan standart mutabakat formunun sonucu, TTK anlamında geçerli bir cari hesap sözleşmesinin bulunup bulunmadığına ve bildirimin kanundaki şekle uygun olup olmadığına göre değişebilir. TTK m.94’teki bir aylık itirazsızlık sonucunu her açık hesap ekstresine uygulamak güvenli değildir.
Ticari Defterler Alacağın İspatında Nasıl Kullanılır?
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 222. maddesi, ticari davalarda ticari defterlerin ibrazını ve delil olmasını düzenler. Mahkeme, tarafların ticari defterlerinin sunulmasına karar verebilir. Defterlerin sahibi lehine delil olarak değerlendirilebilmesi için kanuna uygun, eksiksiz ve usulünce tutulması; gerekli açılış ve kapanış onaylarının bulunması ve kayıtların birbirini doğrulaması gibi şartlar önem taşır.
Bu düzenleme, “kendi defterimde alacak görünüyor, o hâlde dava kesin kazanılır” anlamına gelmez. Defter kaydının dayandığı fatura, teslim, sözleşme ve ödeme belgeleri; karşı tarafın kayıtları ve uyuşmazlığa ilişkin diğer delillerle birlikte incelenebilir. Özellikle tek taraflı oluşturulan bir kaydın gerçek bir mal teslimi veya hizmet ifasıyla desteklenmesi gerekir.
Ticari defter incelemesinde kontrol edilen başlıklar
- İlgili yıllara ait defterlerin usulüne uygun tutulup tutulmadığı,
- E-defter beratları ile kayıt dönemlerinin tam olup olmadığı,
- Fatura, ödeme, iade ve mahsup kayıtlarının kronolojik uyumu,
- Karşı tarafın defterlerinde aynı işlemlerin nasıl yer aldığı,
- Bakiyeyi oluşturan kalemlerle dava veya takip talebinin aynı olup olmadığı,
- Kur farkı, faiz, iskonto ve virman kayıtlarının dayanağı,
- Defter kaydı ile dayanak belge arasında tutarsızlık bulunup bulunmadığı.
Ticari defter incelemesi çoğu dosyada mali müşavir bilirkişi aracılığıyla yapılır. Ancak bilirkişi hukuki uyuşmazlığı çözmez; kayıtları ve hesaplamayı teknik yönden inceler. Sözleşmenin yorumu, ispat yükü ve delillerin hukuki değeri mahkemenin değerlendirmesindedir.
Fatura ve Cari Hesap Ekstresi Tek Başına Yeterli mi?
Her dosyada yeterli değildir. Fatura ticari ilişkinin önemli bir belgesidir; fakat faturanın düzenlenmesi, malın teslim edildiği veya hizmetin eksiksiz yerine getirildiği yönündeki bütün uyuşmazlıkları tek başına sona erdirmez. Hesap ekstresi de işletmenin kendi sisteminden üretilmişse, onu oluşturan işlemlerle bağlantısı gösterilmelidir.
TTK m.21/2’de faturanın içeriğine sekiz gün içinde itiraz edilmemesine bağlanan sonuç vardır. Bununla birlikte, itiraz edilmemiş fatura ile sözleşmenin veya teslimin her unsurunun tartışmasız biçimde ispatlandığı şeklinde otomatik bir sonuç çıkarılmamalıdır. Fatura içeriği, temel ilişki ve ifa belgeleri somut olayda birlikte değerlendirilir.
Banka Ödemeleri, E-Postalar ve Mesajlar Delil Olabilir mi?
Banka dekontları, kısmi ödeme ve borç bakiyesi arasındaki ilişkiyi açıklayabilir. Açıklama bölümünde fatura numarası, dönem veya sipariş bilgisi varsa eşleştirme kolaylaşır. Açıklamasız toplu ödemelerde hangi borca mahsup yapıldığı ayrıca tartışılabilir.
E-posta ve mesaj kayıtları da belgenin kaynağı, bütünlüğü ve tarafla bağlantısı kurulabildiği ölçüde değerlendirmeye alınabilir. “Bakiyeyi gelecek ay ödeyeceğiz” gibi bir yazışma, gönderenin yetkisi ve konuşmanın bütünüyle birlikte önemli olabilir. Ekran görüntüsü yerine mümkünse ham ileti, KEP kaydı, sunucu verisi ve zaman damgası gibi doğrulamaya elverişli kayıtların saklanması tercih edilmelidir.
Takip veya Dava Öncesinde Nasıl Bir Kontrol Yapılmalı?
Bakiye doğrulama kontrol listesi
- Hukuki ilişkinin açık hesap mı, yazılı cari hesap sözleşmesi mi olduğunu belirleyin.
- Talep tarihindeki bakiyeyi oluşturan bütün borç ve alacak kalemlerini çıkarın.
- Her faturayı sipariş, teslim veya hizmet ifa belgesiyle eşleştirin.
- Banka ödemeleri, iadeler, mahsuplar ve iskontoları tek tek düşürün.
- Mutabakatı imzalayan veya onaylayan kişinin temsil yetkisini kontrol edin.
- Vade, temerrüt, faiz ve para birimi hükümlerini sözleşmeden doğrulayın.
- Defter ve e-defter dönemlerinin erişilebilir ve usulüne uygun olduğundan emin olun.
- Takip veya dava talebini, delillerdeki işlem ve tutarlarla birebir uyumlu kurun.
Ödeme talebinden önce bakiye dökümünün borçluya açık ve doğrulanabilir bir yöntemle gönderilmesi, uyuşmazlık noktalarını daraltabilir. Bildirimin yöntemi; temerrüt, sözleşmenin feshi veya TTK’daki özel sonuçlar hedefleniyorsa ayrıca seçilmelidir. Tacirler arasındaki bazı ihbar ve ihtarlarda kanuni şekil kuralları gözetilmelidir.
Borçlu İcra Takibine İtiraz Ederse Ne Olur?
Cari hesap veya açık hesap bakiyesi için koşulları varsa ilamsız icra takibi başlatılabilir. Borçlunun süresinde itirazı takibi durdurur. Sonraki yol, eldeki belgenin niteliğine ve somut uyuşmazlığa göre belirlenir. İtirazın iptali davasında takip talebi, dava konusu ve dayanılan belgeler arasında uyum bulunması özellikle önemlidir.
Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ticari alacak davalarında dava açılmadan önce arabuluculuk, kanundaki kapsam ve istisnalar çerçevesinde dava şartı olabilir. İcra takibinin başlatılması ile sonradan açılacak dava aynı usul adımı değildir. Takip, arabuluculuk ve dava zamanlaması somut dosyanın niteliğine göre planlanmalıdır.
Alacağın tahsilinin tehlikeye girdiğini gösteren koşullar varsa ihtiyati haciz şartları ayrıca değerlendirilebilir. İhtiyati haciz otomatik bir sonuç değildir; alacağın niteliği, vadesi ve yaklaşık ispat düzeyi bakımından kanuni şartların oluşması gerekir.
Cari Hesap Bakiyenizi Delilleriyle Birlikte İnceleyelim
Ekstrede görünen tutarın takip veya davada savunulabilir olması; sözleşme, teslim, ödeme, mutabakat ve ticari defter kayıtlarının aynı bakiyeyi göstermesine bağlıdır. Dosyanızın delil yapısını ve uygun hukuki yolu somut belgeler üzerinden değerlendirmek için Mefendizade Hukuk ile görüşebilirsiniz.
Cari Hesap Alacağında Sık Yapılan Hatalar
- Muhasebe bakiyesini, hukuken kabul edilmiş borçla aynı görmek,
- Yazılı cari hesap sözleşmesi olmadan TTK m.94’teki özel sonucu otomatik uygulamak,
- Faturaları teslim veya hizmet belgeleriyle eşleştirmemek,
- İade, iskonto, mahsup ve kur farkı kayıtlarını bakiyede açıklamamak,
- Mutabakatı yetkisiz kişiye imzalatmak veya yalnız ekran görüntüsü saklamak,
- Dava ya da takipte ekstre toplamını talep edip kalemleri açıkça göstermemek,
- Ticari defterlerin tek başına ve her koşulda kesin delil olduğunu varsaymak,
- Vade, temerrüt, faiz, arabuluculuk ve zamanaşımı kontrolünü sona bırakmak.
Sonuç: Bakiye Değil, Bakiyenin Dayanağı İspatlanır
Cari hesap alacağı uyuşmazlığında asıl soru, muhasebe programında hangi tutarın göründüğü değil, bu tutarın hangi hukuki işlemlerden doğduğu ve hangi delillerle doğrulandığıdır. Yazılı TTK cari hesap sözleşmesi varsa hesap devresi ve bakiye hükümleri; yoksa açık hesabı oluşturan sözleşme, fatura, teslim, hizmet, ödeme ve iade kayıtları öne çıkar.
Mutabakat, ticari defter ve elektronik kayıtlar önemli olmakla birlikte birbirinden kopuk ele alınmamalıdır. Takip veya dava öncesinde kronolojik bir alacak tablosu hazırlanması, her kalemin belgesiyle eşleştirilmesi ve karşı taraf kayıtlarıyla olası uyuşmazlıkların belirlenmesi, talebin doğru kurulmasına yardımcı olur. Her dosyanın sözleşmesi, taraf sıfatı ve delil yapısı farklı olduğundan hukuki yol somut olay özelinde seçilmelidir.
Hukuki dayanak: 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.21, m.64 ve devamı, m.89 ve devamı; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.222. Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık veya somut dosya görüşü değildir.
