Asliye Ticaret Mahkemesi Nedir? Görevleri Nelerdir?

Asliye ticaret mahkemesi; ticari davalar ile ticari nitelikteki çekişmesiz yargı işlerine bakan özel görevli ilk derece hukuk mahkemesidir. Şirket uyuşmazlıkları, çek ve bonodan doğan bazı davalar, haksız rekabet, iflas ve konkordato gibi işler bu mahkemenin görev alanına girebilir. Ancak taraflardan birinin şirket veya tacir olması tek başına her uyuşmazlığı ticari dava yapmaz; davanın kanundaki niteliği ve özel mahkemelere ilişkin görev kuralları birlikte değerlendirilir.

Görev belirlenirken öncelikle uyuşmazlığın mutlak ticari dava olup olmadığına, değilse her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili nispi ticari dava şartlarının bulunup bulunmadığına bakılır. Konusu para olan her ticari uyuşmazlık da doğrudan mahkemeye taşınamaz: Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 5/A kapsamındaki taleplerde dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır.

Asliye Ticaret Mahkemesi Nedir?

Asliye ticaret mahkemesi, genel hukuk mahkemeleri içinde belirli uyuşmazlıklara bakmak üzere uzmanlaştırılmış bir mahkemedir. TTK m. 4 ticari davaların çerçevesini, m. 5 ise görevli mahkemeyi düzenler. Mahkemenin görevi, tarafların davaya verdiği isme göre değil; ileri sürülen maddi vakıalar ve talep sonucuna uygulanacak hukuk kurallarına göre belirlenir.

Asliye ticaret mahkemesi ile asliye hukuk mahkemesi arasındaki ilişki bir görev ilişkisidir. Bu nedenle görev, kamu düzenine ilişkin olup mahkemece yargılamanın her aşamasında kendiliğinden incelenebilir. Bir yerde ayrı asliye ticaret mahkemesi bulunmaması, ticari davanın ortadan kalktığı anlamına gelmez; o yargı çevresindeki asliye hukuk mahkemesi davaya ticaret mahkemesi sıfatıyla bakar.

Asliye Ticaret Mahkemelerinin Yapısı ve İşleyişi

Asliye ticaret mahkemeleri kural olarak tek hâkimle çalışır. 5235 sayılı Kanun m. 5'te sayılan bazı dava ve işler ise heyet tarafından görülür. İflas, konkordato ve kanunda belirtilen bazı şirketler hukuku uyuşmazlıkları bakımından dosyanın heyetle görülmesi gerekebilir. Tek hâkim veya heyetle görülme meselesi, davanın başka bir mahkeme türünün görevine girdiği anlamına gelmez; asliye ticaret mahkemesinin kendi çalışma düzenine ilişkindir.

Ticari yargılamada yazılı yargılama usulü kuraldır. Dilekçeler, ticari defterler, e-fatura ve banka kayıtları, sözleşmeler, teslim belgeleri ve elektronik yazışmalar uyuşmazlığın niteliğine göre delil olarak değerlendirilebilir. Ticari defter kaydının taraf lehine veya aleyhine etkisi otomatik değildir; defterlerin kanuna uygun tutulması, karşı taraf kayıtları ve diğer delillerle birlikte Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümlerine göre incelenir.

Asliye Ticaret Mahkemesi Görevleri Nelerdir?

Asliye ticaret mahkemesinin temel görevi, TTK m. 4'te ve özel kanunlarda ticari dava sayılan uyuşmazlıkları çözmek ve kanunun kendisine bıraktığı ticari çekişmesiz yargı işlerini görmektir. Dava değerinin düşük veya yüksek olması tek başına asliye ticaret mahkemesinin görevini değiştirmez. Belirleyici olan, uyuşmazlığın hukuki niteliğidir.

Mutlak Ticari Davalar

Mutlak ticari dava, tarafların tacir olup olmadığına ve uyuşmazlığın tarafların ticari işletmesiyle ilgili bulunup bulunmadığına bakılmaksızın kanun gereği ticari sayılan davadır. TTK'da düzenlenen şirketler, kıymetli evrak, taşıma, deniz ticareti ve sigorta hukukuna ilişkin birçok uyuşmazlık bu gruptadır. TTK m. 4'te ayrıca belirli kanun ve işlem türlerinden doğan davalar sayılmıştır.

• Anonim veya limited şirket genel kurul kararının iptali, şirketin feshi ve organ sorumluluğu davaları,
• Çek, bono ve poliçeden doğan uyuşmazlıklar ile kıymetli evrakın iptali talepleri,
• Haksız rekabet, acentelik, taşıma ve deniz ticareti uyuşmazlıkları,
• İflas ve konkordato hakkındaki kanuni dava ve talepler,
• Özel kanunun açıkça ticari dava saydığı banka, finans ve benzeri uyuşmazlıklar.

Bir konunun mutlak ticari dava sayılması, her durumda genel asliye ticaret mahkemesinin bakacağı anlamına gelmeyebilir. Kanun belirli bir uyuşmazlığı fikrî ve sınai haklar mahkemesi, tüketici mahkemesi veya başka bir ihtisas mahkemesine vermişse özel görev kuralı öncelikle uygulanır.

Nispi Ticari Davalar

Nispi ticari davada iki şart birlikte aranır: Uyuşmazlığın her iki tarafı da tacir olmalı ve uyuşmazlık her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili bulunmalıdır. Örneğin iki ticari işletme arasındaki mal tedarik sözleşmesinden doğan bedel veya ayıp uyuşmazlığı, somut koşulları varsa nispi ticari dava olabilir.

1. Her iki tarafın tacir olması: Sadece bir tarafın tacir veya şirket olması kural olarak yeterli değildir.
2. İki ticari işletmeyle bağlantı: İşlem, her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili olmalıdır.
3. Özel görev kuralının bulunmaması: İş, tüketici veya iş mahkemesi gibi başka bir mahkemeye bırakılmamış olmalıdır.

Havale, vedia ve fikir ve sanat eserlerine ilişkin haklardan doğan uyuşmazlıklarda TTK m. 4'teki özel istisna ayrıca dikkate alınır. Mevcut metindeki “taraflardan yalnız birinin ticari işletmesini ilgilendirmesi her zaman yeterlidir” yaklaşımı doğru değildir; ilgili işin ticari işletme bağlantısı ve uygulanacak özel mevzuat somut olayda incelenmelidir.

Asliye Ticaret Mahkemesi Hangi Davalara Bakar?

Asliye ticaret mahkemesi; kanunda mutlak ticari sayılan davalara, iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili nispi ticari davalara ve özel kanunların bu mahkemeye verdiği işlere bakar. Aşağıdaki tablo mevcut dava sınıflandırmasını korurken, benzer görünen fakat başka bir mahkemenin görevine girebilecek uyuşmazlıkları da ayırır.

Ticari Davaların Sınıflandırılması

Şirketler Hukukundan Doğan Davalar

Anonim ve limited şirketlerin kuruluşu, sermayesi, pay sahipliği, yönetimi, genel kurul kararları, organ sorumluluğu, feshi ve tasfiyesine ilişkin davaların önemli bir bölümü mutlak ticari davadır. Bununla birlikte her şirket içi talebin koşulları farklıdır. Genel kurul kararının iptali ile butlanının tespiti, haklı sebeple fesih ve yönetici sorumluluğu aynı süre ve dava şartlarına tabi değildir. Şirket uyuşmazlıklarının genel çerçevesi için şirketler ve ticaret hukuku hizmet alanı incelenebilir.

Kıymetli Evrak Hukuku Kapsamındaki Davalar

Çek, bono ve poliçeden doğan davalar kural olarak mutlak ticari davadır. Ancak kambiyo senedine özgü icra takibindeki imzaya veya borca itiraz, şikâyet ve takibin iptali gibi başvuruların mercii çoğu zaman icra mahkemesidir. Senede dayalı alacak davası ile kambiyo takibi aynı usul değildir. Tahsil yolları ve süreler, çek ve senet tahsilatı yazısında ayrı olarak ele alınmıştır.

İflas ve Konkordato Davaları

İflas ve konkordato, yalnız bir alacak davası değildir; alacaklıların tamamını etkileyebilen özel usullere sahiptir. Geçici ve kesin mühlet, komiser görevlendirilmesi ve tasdik şartları İcra ve İflas Kanunu uyarınca değerlendirilir. Güncel süreç ve alacaklı hakları için konkordato başvurusu ve mühlet içeriğine başvurulabilir.

Sigorta Hukuku Uyuşmazlıkları

Sigorta sözleşmeleri TTK'da düzenlenmiştir; bu nedenle birçok sigorta uyuşmazlığı mutlak ticari dava niteliği taşır. Buna karşılık işlemin tüketici işlemi olması, Sigorta Tahkim Komisyonuna başvuru imkânı veya özel kanun hükmü görev ve başvuru yolunu etkileyebilir. Poliçe türü, sigortalının sıfatı, zarar görenin talebi ve davalının kimliği birlikte incelenmeden yalnız “sigorta şirketi taraf” gerekçesiyle görev sonucu çıkarılmamalıdır. Sigorta uyuşmazlıklarının kapsamı sigorta hukuku sayfasında açıklanmıştır.

Asliye Ticaret Mahkemesinin Bakmadığı Başlıca Uyuşmazlıklar

• Tüketici işlemleri: Tacir veya banka ile tüketici arasındaki tüketici işlemleri, kanundaki koşullarda tüketici mahkemesinde görülür.
• İş ilişkileri: İşçi ile işveren arasındaki iş sözleşmesinden doğan davalarda şirketin tacir olması, iş mahkemesinin görevini ortadan kaldırmaz.
• Adi borç ilişkileri: Mutlak ticari dava yoksa ve nispi ticari dava şartları oluşmamışsa genel görevli asliye hukuk mahkemesi görevli olabilir.
• İcra hukukuna özgü başvurular: İcra müdürlüğü işlemine şikâyet ve kanunun icra mahkemesine verdiği itirazlar asliye ticaret mahkemesinde görülmez.
• Fikrî ve sınai haklar: Özel ihtisas mahkemesi kurulmuşsa marka, patent ve ilgili fikrî hak uyuşmazlıkları o mahkemede görülür.

Asliye Ticaret Mahkemesinde Dava Şartı Arabuluculuk

Ticari dava olması ile arabuluculuğa tabi olması aynı şey değildir. TTK m. 5/A uyarınca konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepleri ile itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında, dava açmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır. Genel kurul kararının iptali gibi konusu para ödenmesi olmayan her ticari dava bu kapsamda değildir.

Hangi Davalarda Arabuluculuk Zorunludur?

Bir talebin zorunlu arabuluculuğa tabi olup olmadığı, dava dilekçesindeki başlığa değil talep sonucuna göre belirlenir. Ticari satış bedeli, cari hesap alacağı, sözleşmeden doğan para alacağı ve ticari tazminat talepleri çoğunlukla kapsamdadır. İtirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları da kanunda açıkça sayılmıştır.

6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu uyarınca arabulucu, görevlendirildiği tarihten itibaren kural olarak üç hafta içinde başvuruyu sonuçlandırır; zorunlu hâllerde bu süre en fazla bir hafta uzatılabilir. Arabuluculuk bürosuna başvurudan son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez.

Dava şartı kapsamındaki bir uyuşmazlıkta arabulucuya hiç başvurulmadan dava açılması usulden ret sonucunu doğurabilir. Son tutanağın sunulması ve dava şartının yerine getirilip getirilmediği, dava açılmadan önce dosya bazında kontrol edilmelidir. Anlaşma sağlanması ise tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebildiği hususlarda uyuşmazlığı tamamen veya kısmen sona erdirebilir.

Asliye Ticaret Mahkemesi Dava Ne Kadar Sürer?

Asliye ticaret mahkemesinde her dava için geçerli sabit bir bitiş süresi yoktur. Dosyanın türü, taraf sayısı, tebligat, yabancılık unsuru, ticari defter ve banka kayıtlarının toplanması, bilirkişi ihtiyacı, geçici hukuki koruma talepleri ve kanun yolu incelemesi toplam süreyi değiştirir. Bu nedenle kaynağı gösterilemeyen “ortalama 1,5–3 yıl” veya “dosyaların yüzde 90'ında bilirkişi” gibi genellemeler güvenilir bir öngörü olarak kullanılmamalıdır.

Davanın Süresini Etkileyen Faktörler

• Dava şartı arabuluculuğun ve diğer dava şartlarının eksiksiz yerine getirilmesi,
• Taraf, adres ve tebligat bilgilerinin doğruluğu; yurt dışı tebligat gerekip gerekmediği,
• Sözleşme, ticari defter, e-fatura, banka ve teslim kayıtlarının kapsamı,
• Muhasebe, finans, sigorta veya teknik konuda bilirkişi incelemesi gereksinimi,
• İhtiyati haciz veya ihtiyati tedbir gibi geçici koruma talepleri,
• İstinaf ve koşulları varsa temyiz kanun yoluna başvurulması.

Dosyaya Özgü Süre Değerlendirmesi

Sağlıklı bir süre değerlendirmesi, mahkemenin iş yükü yanında dosyanın usul aşaması ve delil planı görülerek yapılabilir. Hedef süreler idari planlama aracıdır; davanın belirli bir tarihte kesin olarak biteceği taahhüdü değildir. Tarafların dilekçe ve delillerini zamanında sunması, gereksiz uyuşmazlık noktalarını daraltması ve tebligat bilgilerinin doğru olması sürecin yönetimine katkı sağlar.

Ticaret Mahkemesi Avukatı ile Çalışmanın Önemi

Ticari davada ilk kritik adım, alacağın varlığından önce doğru görev, yetki, arabuluculuk ve talep türünün belirlenmesidir. Yanlış mahkemede dava açılması, zorunlu arabuluculuğun atlanması veya icra takibi ile alacak davasının usullerinin karıştırılması zaman ve maliyet kaybına yol açabilir. Avukatla temsil zorunlu değildir; ancak şirketler hukuku, ticari defterler, geçici hukuki korumalar ve kanun yolları teknik değerlendirme gerektirebilir.

Neden Bir Ticaret Avukatı Seçmelisiniz?

1. Görev ve yol haritası: Ticari dava, tüketici davası, icra takibi, tahkim veya arabuluculuk seçenekleri somut talebe göre ayrılır.
2. Delil planı: Sözleşme, ticari defter, e-posta, e-fatura, teslim belgesi ve banka kayıtlarının ispat değeri birlikte değerlendirilir.
3. Geçici koruma: İhtiyati haciz veya ihtiyati tedbir koşulları varsa talep, yaklaşık ispat ve teminat yönünden hazırlanır.
4. Talep ve savunma sınırları: Faiz türü, başlangıç tarihi, kısmi veya belirsiz alacak davası ve karşı dava seçenekleri dosyaya göre belirlenir.

Asliye Ticaret Mahkemesi Nerede Açılır? (Yetkili Mahkeme)

Görev, hangi mahkeme türünün; yetki ise hangi yerdeki mahkemenin davaya bakacağını gösterir. Genel kural, davanın davalının yerleşim yeri mahkemesinde açılmasıdır. Sözleşmeden doğan davalarda ifa yeri, haksız fiilde fiilin işlendiği veya zararın doğduğu yer ve şube işlemlerinde şubenin bulunduğu yer gibi özel yetki kuralları uygulanabilir.

Tacirler veya kamu tüzel kişileri, aralarında doğmuş ya da doğabilecek bir uyuşmazlık için yazılı ve belirli bir hukuki ilişkiye bağlanan yetki sözleşmesi yapabilir. Aksi kararlaştırılmadıkça dava yalnız sözleşmeyle belirlenen mahkemede açılır. Buna karşılık iflas ve bazı şirketler hukuku davalarında kesin yetki kuralları bulunabilir; taraf anlaşmasıyla değiştirilemez. Tahkim şartı da yetki şartından farklıdır ve süresinde ileri sürülen tahkim ilk itirazı mahkemenin uyuşmazlığın esasını incelemesini engelleyebilir.

Sonuç

Asliye ticaret mahkemesinin görev alanı, yalnız tarafların tacir veya şirket olmasına göre belirlenmez. Mutlak ticari dava düzenlemeleri, nispi ticari davada iki tarafın ticari işletme bağlantısı ve tüketici, iş, icra veya fikrî haklar mahkemelerine ilişkin özel görev kuralları birlikte uygulanır. Para alacağına ilişkin ticari davalarda ise TTK m. 5/A kapsamındaki arabuluculuk dava açılmadan önce ayrıca değerlendirilmelidir.

Yanlış görev, yetki veya başvuru yolu seçimi; davanın usulden sonuçlanmasına, geçici koruma fırsatının kaçmasına ya da ek masrafa neden olabilir. Uyuşmazlığın sözleşme, taraf sıfatı, talep ve delilleri görülerek yapılacak dosyaya özgü inceleme, doğru yol haritasının kurulmasını sağlar.