Dijital çağın getirdiği en büyük devrimlerden biri bilginin sınırsızca dolaşımı ve arşivlenebilmesidir. Ancak bu durum, bireylerin geçmişte yaşadıkları olayların, haberlerin veya paylaşımların bir ömür boyu dijital bir gölge gibi onları takip etmesine neden olmaktadır. İnternet hafızasının silinmez yapısı, kişilerin şeref, itibar ve özel hayatın gizliliği haklarını doğrudan tehdit eder hale gelmiştir. İşte tam bu noktada, bireyin geçmişinin yükünden kurtularak geleceğini özgürce şekillendirebilmesini sağlayan Unutulma Hakkı kavramı ve arama motorlarından İndeksten Silinme süreçleri hukuki bir zorunluluk olarak karşımıza çıkmaktadır.
Unutulma Hakkı Nedir? Hukuki Çerçevesi ve Tanımı
Unutulma hakkı; çeşitli yargı kararları ve uluslararası kurumların görüşleri doğrultusunda literatürde, “bireyin geçmişte hukuka uygun olarak yayılmış ve doğru nitelikteki bilgilerinin zamanın geçmesine bağlı olarak erişimden kaldırılmasını ya da gündeme getirilmemesini talep edebilmesi” olarak tanımlanmaktadır.
Bu hak, bireyin geçmişte yaşadığı olumsuz etkilerden kurtularak geleceğini şekillendirebilmesi için elzemdir. Yalnızca bireyin ruhsal bütünlüğüne ve itibarına fayda sağlamakla kalmaz, toplumun gelişmişlik seviyesinin yükselmesine de doğrudan etki eder.
Anayasal ve Yasal Dayanaklar
Unutulma hakkı, mevzuatımızda müstakil bir hak olarak ismen geçmese de, anayasal güvenceler ve Kişisel Verilerin Korunması Kanunu hükümleri ile tam koruma altındadır.
- T.C. Anayasası (Madde 20): 2010 yılında yapılan Anayasa değişikliği ile “Herkes, kendisiyle ilgili kişisel verilerin korunmasını isteme hakkına sahiptir. Bu hak; kişinin kendisiyle ilgili kişisel veriler hakkında bilgilendirilme, bu verilere erişme, bunların düzeltilmesini veya silinmesini talep etme… haklarını kapsar.” hükmü getirilmiştir.
- 6698 Sayılı KVKK (Madde 4, 7 ve 11): Kanunun “Genel İlkeler” başlıklı 4. maddesi, verilerin gerektiğinde güncel olmasını ve işlendikleri amaç için gerekli süre kadar muhafaza edilmesini emreder. 7. madde, işlenmesini gerektiren sebeplerin ortadan kalkması hâlinde kişisel verilerin silinmesini, yok edilmesini veya anonim hâle getirilmesini düzenler. 11. madde ise ilgili kişiye verilerin silinmesini isteme hakkı tanır.
- İlgili Yönetmelik (Madde 8): Kişisel Verilerin Silinmesi, Yok Edilmesi veya Anonim Hale Getirilmesi Hakkında Yönetmelik uyarınca silme işlemi; kişisel verilerin ilgili kullanıcılar için hiçbir şekilde erişilemez ve tekrar kullanılamaz hale getirilmesi olarak tanımlanmıştır.
Emsal Yargı Kararları Işığında Unutulma Hakkı
Unutulma hakkı, KVKK’nın yürürlüğe girmesinden çok önce de yüksek yargı organlarının gündemine gelmiştir:
- Anayasa Mahkemesi Kararı (03.03.2016, Başvuru No: 2013/5653): İnternet haber arşivinde bulunan ve yaklaşık 14 yıl önceki bir olaya dayanan haberin, güncelliğini yitirmesi sebebiyle başvurucunun şeref ve itibarını zedelediği saptanmıştır. AYM, haberin arşivde arama yapmaya imkan tanıyan kişi isimleriyle ilişiğinin kesilmesi, anonimleştirilmesi veya URL engellemesi gibi yöntemlerle unutulma hakkının tesis edilmesi gerektiğine karar vermiştir.
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu (17.06.2015, E:2014/4-56, K:2015/1679): YHGK, bu hakkın sadece dijital ortamdaki veriler için değil, kamunun kolayca ulaşabileceği yerlerde tutulan (örneğin basılı kitaplar) veriler için de geçerli olduğunu vurgulamıştır.
- Yargıtay 19. Ceza Dairesi (05.06.2017, E:2016/15510, K:2017/5325): Siyasi bir figür veya aydın olmayan sıradan bir vatandaşın geçmişteki suç kayıtlarını içeren ve güncelliğini yitirmiş haberlerin yayında kalmasında kamu yararı bulunmadığı belirtilmiş; unutulma hakkı, basın özgürlüğüne üstün tutulmuştur.
Uluslararası Hukukta Google İspanya Kararı ve GDPR
Avrupa Birliği Adalet Divanı’nın 2014 tarihli tarihi Google İspanya Kararı, arama motorlarının sorumluluğunu küresel çapta şekillendirmiştir. ABAD, arama sonuçlarında çıkan bilgilerin “geçersiz, eksik veya sonradan ilgisiz hale gelmiş” olması durumunda, bu bağlantıların silinmesi gerektiğine hükmetmiştir. Benzer şekilde, Avrupa Genel Veri Koruma Tüzüğü’nün 17. maddesi de Silme Hakkı (Unutulma Hakkı) başlığı altında bu durumu spesifik olarak düzenlemiştir.
Dijital Dünyada İndeksten Silinme Ne Anlama Gelir?
Kişilerin unutulma hakkı kapsamında en çok başvurduğu yöntem indeksten silinme veya indeksten çıkarılma (de-indexing) işlemidir. Arama motorları, otomatik botları aracılığıyla internetteki milyarlarca sayfayı tarar, indeksler ve kullanıcılar bir isim arattığında bu verileri liste halinde sunar.
Kişisel Verileri Koruma Kurulu (KVKK), 23/06/2020 tarihli kararında, arama motorlarının internette topladıkları verilerin işlenme amaç ve vasıtalarını belirlediklerini saptamış ve arama motoru işletmecilerini KVKK Madde 3 kapsamında Veri Sorumlusu olarak kabul etmiştir. İndeksten silinme; söz konusu olumsuz veya gerçeği yansıtmayan haberin kaynağındaki siteden tamamen silinmesi değil, kişinin ad ve soyadı arama motoruna yazıldığında o habere veya web sayfasına giden bağlantıların arama sonuçlarında gösterilmemesi işlemidir.
Unutulma Hakkı Nasıl Talep Edilir? Nereye Başvurulur?
Unutulma hakkını kullanmak ve isminizin arama motoru indekslerinden çıkarılmasını sağlamak silsile halinde ilerleyen teknik ve hukuki bir süreçtir.
1. Arama Motoruna Doğrudan Başvuru
Kanunun başvuru ve şikayet hakkına ilişkin hükümleri gereği, indeksten silinme talep eden kişi veya vekili ilk olarak veri sorumlusu olan arama motoruna başvurmak zorundadır. Google, Bing gibi platformların kendilerine ait Unutulma Hakkı / İçerik Kaldırma formları bulunmaktadır. Bu formlar doldurulurken, kaldırılması istenen spesifik URL’ler belirtilmeli ve talebin yasal gerekçeleri titizlikle izah edilmelidir.
2. KVKK Kuruluna Şikayet
Arama motorunun talebi reddetmesi veya yasal süre genellikle 30 gün içerisinde cevap vermemesi durumunda, süreç Kişisel Verileri Koruma Kuruluna taşınır. Kurula yapılacak şikayette, arama motoruna yapılan başvurunun belgeleri, red cevabı ve URL’lerin neden unutulma hakkı kapsamında değerlendirilmesi gerektiği yasal argümanlarla sunulur. Kurul, burada ilgili kişinin temel hakları ile kamunun bilgiyi edinme menfaati arasında bir denge testi yapar.
3. Doğrudan Yargı Yoluna Başvuru
Arama motorlarının başvuruyu reddetmesi ya da cevapsız bırakması durumunda, KVKK’ya şikayet yoluna gitmek zorunlu değildir. Kişiler, kişilik haklarının ve özel hayatın gizliliğinin ihlal edildiği gerekçesiyle doğrudan Sulh Ceza Hakimliklerine erişimin engellenmesi/içeriğin çıkarılması talebiyle başvurabileceği gibi, Asliye Hukuk Mahkemelerinde tazminat ve müdahalenin men’i davaları da açabilirler.
Kurul Tarafından Belirlenen İndeksten Çıkarma Kriterleri
KVKK, arama motorlarından yapılan aramaların sonuçlarının indeksten çıkarılmasına ilişkin taleplerin değerlendirilmesinde 13 temel kriter belirlemiştir. Bu kriterler, yarışan menfaatler (kişilik hakları vs. basın/bilgi alma özgürlüğü) arasında kimin haklı olduğunu tartmak için kullanılır.
1. Kamusal Yaşamda Rol Oynama Durumu
İlgili kişi sıradan bir vatandaş ise unutulma hakkından yararlanma ihtimali çok yüksektir. Ancak üst düzey bürokratlar, siyasiler, ünlü sanatçılar veya iş insanlarının kamusal yaşamda oynadıkları rol sebebiyle, toplumun bu kişiler hakkındaki bilgiye erişim menfaati daha üstün tutulabilir. Yalnız, kamuya mal olmuş kişilerin dahi tamamen özel hayatlarına ilişkin verilerin silinmesi mümkündür.
2. Öznenin Çocuk Olması (Çocuğun Üstün Yararı)
Haber veya içerik yayımlandığında kişi yasal olarak reşit değilse, çocuğun üstün yararı ilkesi gereği, bilginin arama sonuçlarından kaldırılması talebi çok büyük bir olasılıkla kabul edilir.
3. Bilginin Doğruluğu ve Gerçekliği
Arama sonuçlarında listelenen bilgi yanlış, yanıltıcı veya iftira niteliğinde ise kaldırılması çok daha kolaydır. Şikayet sahibi bilginin yanlışlığını ispat etmelidir. Doğru ve gerçeklere dayanan, kanıtlanmış bilgilerin indeksten çıkarılması ise daha zordur.
4. İş Hayatı ve Özel Hayat Ayrımı
Yayımlanan bilgi kişinin mesleki faaliyetlerini, ticari uygulamalarını ilgilendiriyorsa arama motorlarında kalmasında kamu yararı görülebilir. Ancak bilgi doğrudan kişinin özel mahremiyeti ile ilgiliyse, indeksten silinme talebinin kabul oranı oldukça yüksektir.
5. Hakaret, Onur Kırıcı İfade ve İftira İçermesi
İçerik doğrudan suç teşkil eden nefret söylemi, hakaret veya aşağılayıcı ifadeler barındırıyorsa, KVKK bu tarz durumlarda konunun doğrudan yargı mercileri vasıtasıyla çözülmesi gerektiğini belirtmektedir.
6. Özel Nitelikli Kişisel Veri Barındırması
Kişilerin ırkı, etnik kökeni, siyasi düşüncesi, dini, mezhebi, kılık ve kıyafeti, dernek, vakıf ya da sendika üyeliği, sağlığı, cinsel hayatı, ceza mahkûmiyeti ve güvenlik tedbirleriyle ilgili verileri ile biyometrik verileri özel nitelikli (hassas) verilerdir. Bu verilerin arama motorlarında yer alması halinde indeksten çıkarılma talepleri yüksek ihtimalle kabul görür.
7. Bilginin Güncelliği ve Aradan Geçen Zaman
Unutulma hakkının temel felsefesi zamanın geçmesi üzerine kuruludur. Üzerinden yıllar geçmiş, güncelliğini, haber değerini ve konuyla ilgisini tamamen yitirmiş bilgilerin indekslenmeye devam etmesi hukuka aykırıdır. Zaman faktörü, talebin kabul edilmesini artıran en güçlü unsurlardan biridir.
8. Önyargıya Sebep Olma
Eğer kişi, internette bulunan bir bilginin (örneğin eski bir fotoğraf veya bağlamından koparılmış bir açıklama) toplumda kendisi hakkında haksız bir önyargı yarattığını kanıtlarsa, URL’nin silinmesi olasıdır.
9. Bilginin Risk Doğurması
Arama sonucunda çıkan bilgiler, kişiyi kimlik hırsızlığı, dolandırıcılık, takip edilme (stalking) veya fiziksel/psikolojik şiddet risklerine açık hale getiriyorsa (örneğin açık ev adresi, TC kimlik no, imza sirküleri), derhal indeksten çıkarılır.
10. Bilginin Bizzat İlgili Kişi Tarafından Yayımlanması
Eğer şikayetçi, söz konusu veriyi kendi rızasıyla bir platformda yayımlamış ve kaldırma imkanı kendi elindeyse, arama motorundan silme talebinin kabul olasılığı düşüktür. Ancak rıza geri alınamıyorsa bu kriter esnetilebilir.
11. Gazetecilik Faaliyeti ve Basın Özgürlüğü
Orijinal içerik bir gazetecilik faaliyeti kapsamında yayımlanmışsa, basın özgürlüğü ve toplumun bilgi edinme hakkı devreye girer. Demokratik toplumlarda basının gözetleyici rolü gereği oluşturulan arşivler önemlidir. Burada kişinin şerefi ile basın özgürlüğü arasında hassas bir denge testi yapılır.
12. Yasal Bir Zorunluluk Nedeniyle Yayımlanması
Resmi Gazete ilanları, mahkeme kararları, iflas sicil kayıtları gibi kamu kurumları tarafından yasal zorunluluk gereği ilan edilen bilgilerin arama motorlarından silinmesi genellikle reddedilir.
13. Ceza Gerektiren Bir Suçla İlgili Olması
Çok eski yıllarda işlenmiş küçük çaplı suçlara (kabahatler, ertelenmiş veya affa uğramış cezalar) ilişkin bilgilerin unutulma hakkı kapsamında silinme ihtimali oldukça yüksektir. Ancak yakın zamanda işlenen ağır cezalık yüz kızartıcı suçların listelerden bağlantılarının kaldırılması kamu yararı gereği zordur.
Özet Tablo: İndeksten Silinme Kriterlerinin Talebe Etkisi
İlgili kriterlerin, başvurunun olumlu sonuçlanmasına yönelik etkisini aşağıdaki tabloda görebilirsiniz:
| Değerlendirme Kriteri | Talebin Kabulüne Olumlu Etki Eden Durum | Talebin Kabulüne Olumsuz Etki Eden Durum |
|---|---|---|
| 1. Kamusal Yaşamda Rol | Sıradan, kamuya mal olmamış bir vatandaş olmak | Siyasetçi, ünlü veya üst düzey yönetici olmak |
| 2. Çocuğun Üstün Yararı | İçeriğin yayımlandığı tarihte reşit (18 yaş altı) olmamak | Reşit bir birey olmak |
| 3. Bilginin Doğruluğu | Bilginin eksik, gerçeğe aykırı veya iftira olması | Bilginin nesnel, ispatlı ve doğru olması |
| 4. Hayatın Alanı | Bilginin tamamen özel hayata ilişkin olması | Bilginin kişinin profesyonel ve iş hayatına dair olması |
| 5. Hassas Veri İçeriği | Sağlık, cinsel hayat, ceza mahkumiyeti gibi özel veriler içermesi | Sıradan kişisel veriler olması |
| 6. Güncellik / Zaman | Olayın üzerinden çok uzun yıllar geçmiş olması | Olayın yakın zamanda gerçekleşmiş olması |
| 7. Risk Faktörü | Bilginin kimlik hırsızlığı, takip edilme gibi fiziki/maddi risk yaratması | Belirgin bir güvenlik riski taşımaması |
| 8. Kaynak/Yayımcı | Bilginin kişi iradesi dışında 3. şahıslarca yayımlanmış olması | Kişinin bizzat kendi rızasıyla yayımlamış olması |
| 9. Suçun Niteliği | Suçun küçük nitelikli olması ve üzerinden yıllar geçmesi | Suçun ağır, yakın tarihli ve toplumsal etkili olması |
Unutulma Hakkı ve Dijital İtibar Yönetiminde Neden Uzman Desteği Almalısınız?
Görüldüğü üzere, bir bilginin arama motorlarından silinmesi için yapılan başvurular yalnızca basit bir form doldurma işlemi değildir. Veri sorumlularının değerlendirme algoritmaları, uluslararası hukuktaki GDPR mevzuatı, 5651 Sayılı İnternet Kanunu ve 6698 Sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’nun bir arada yorumlanmasını gerektiren son derece teknik süreçlerdir.
Bir URL’nin kaldırılması reddedildiğinde, KVKK’ya veya mahkemelere sunulacak dilekçelerdeki hukuki gerekçelendirmenin, yukarıda saydığımız 13 kritere uygun olarak, bireysel menfaat ile kamu yararı dengesini doğru argümanlarla kurması şarttır. Aksi takdirde, olumsuz içeriklerin internette kalıcılaşması riski doğar.
Hukuki Danışmanlık Alın
Avukatlar, hakkınızda gerçeği yansıtmayan, üzerinden yıllar geçmesine rağmen sürekli karşınıza çıkarak iş ve sosyal hayatınızı olumsuz etkileyen asılsız haberler, fotoğraflar veya forum yorumları için arama motorlarından indeksten silinme başvurularınızı yürütür; Kurul ve Mahkeme aşamalarını titizlikle takip eder.
Unutulma Hakkı İle İlgili Sıkça Sorulan Sorular
Unutulma hakkı başvurusu için süre sınırı var mıdır?
Hayır, unutulma hakkı kapsamında indeksten silinme talebi, ihlale neden olan bilgi veya içerik arama motorlarında erişilebilir olduğu sürece her zaman yapılabilir. Ancak zamanın geçmiş olması şartı arandığı için, üzerinden makul bir süre geçmiş içerikler için yapılan başvurular daha olumlu sonuçlanır.
Sadece isim soyisim yazıldığında mı siliniyor?
Evet. KVKK’nın indeksten çıkarma kararı, kişinin doğrudan ad ve soyadı ile arama yapıldığında karşısına çıkan URL’leri kapsar. URL tamamen internetten kalkmaz, ilgili siteye doğrudan girildiğinde haber durabilir ancak kişi ismini arattığında Google o bağlantıyı listelemez.
Arama motoru reddederse ne yapmalıyım?
Google veya diğer arama motorları talebinizi reddederse veya 30 gün içinde cevap vermezse, belgelerinizle birlikte Kişisel Verileri Koruma Kurulu’na şikayette bulunabilir ya da Sulh Ceza Hakimlikleri nezdinde erişimin engellenmesi talebinde bulunabilirsiniz.
Unutulma hakkı sicil affı anlamına gelir mi?
Hayır. Unutulma hakkı sadece internet ortamındaki izlerin arama motorlarından temizlenmesini kapsar. Adli sicil kayıtlarının silinmesi süreci Adli Sicil Kanunu hükümlerine göre işletilen tamamen farklı bir hukuki prosedürdür.