Ortaklar Sözleşmesi: Yetki, Kâr Payı, 50/50 Kilitlenme ve Ayrılık

Ortaklar sözleşmesi (pay sahipleri veya hissedarlar sözleşmesi), ortakların şirketi birlikte nasıl yöneteceğini; hangi kararların kim tarafından alınacağını, finansman ve kâr dağıtımı yaklaşımını, pay devrini ve ortaklıktan ayrılma senaryolarını önceden düzenleyen özel hukuk sözleşmesidir. Özellikle eşit paylı şirketlerde yalnızca “iyi niyet” üzerine kurulan işleyiş, görüş ayrılığı çıktığında şirketi karar alamaz hâle getirebilir. İyi hazırlanmış bir sözleşme ise uyuşmazlığı tamamen ortadan kaldırmayı vaat etmez; anlaşmazlık ortaya çıktığında izlenecek yolu, süreleri ve ekonomik sonuçları öngörülebilir kılar.

Ortaklar Sözleşmesi Nedir ve Kimleri Bağlar?

Ortaklar sözleşmesi, kanunda adı ve zorunlu içeriği ayrıca düzenlenmiş bir şirket ana belgesi değildir. Dayanağını, tarafların sözleşmenin içeriğini kanunun sınırları içinde serbestçe belirleyebileceğini kabul eden Türk Borçlar Kanunu’nun 26 ve 27. maddelerinden alır. Bu nedenle sözleşme kural olarak yalnızca imzalayan taraflar arasında borç doğurur.

Şirketin, yöneticilerin veya sonradan ortak olan kişinin sözleşmeyle bağlı olması isteniyorsa taraf yapısı ve katılım mekanizması ayrıca kurulmalıdır. Sözleşmede yer alan bir hüküm, tek başına ticaret sicilindeki temsil düzenini ya da şirket organlarının kanundan doğan yetkilerini değiştirmez. Bu ayrım, uygulanabilir olmayan taahhütler yaratmamak açısından belirleyicidir.

Ortaklar Sözleşmesi ile Esas Sözleşme Aynı Şey midir?

Hayır. Esas sözleşme veya limited şirkette şirket sözleşmesi, şirketin kurumsal yapısını kurar ve kanunun izin verdiği ölçüde şirket organları ile tüm ortaklar bakımından sonuç doğurur. Ortaklar sözleşmesi ise çoğunlukla gizli tutulan, imzalayan tarafların birbirine karşı davranış ve oy kullanma borçlarını düzenleyen bir sözleşmedir.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, anonim şirket esas sözleşmesinde kanundan ancak izin verilen ölçüde sapılabileceğini belirtir. Limited şirketler bakımından da bazı önalım, geri alım, ek ödeme, yan edim ve rekabet yasağı düzenlemelerinin şirket sözleşmesine konulabileceği ayrıca öngörülür. Bu nedenle her madde için şu üç soru sorulmalıdır:

• Hüküm yalnızca imzalayan ortaklar arasında mı sonuç doğuracak?
• Kurumsal etki için şirket sözleşmesine veya esas sözleşmeye de yansıtılması mümkün ve gerekli mi?
• Genel kurul, yönetim kurulu ya da müdürler tarafından ayrıca karar alınması gerekiyor mu?

Sözleşmeye aykırı kullanılan bir oyun veya yapılan işlemin, sırf bu nedenle kendiliğinden geçersiz olacağı varsayılmamalıdır. Somut olayda şirketler hukuku bakımından kararın geçerliliği ile taraflar arasındaki sözleşme ihlalinin sonuçları ayrı değerlendirilir.

Ortaklar Sözleşmesinde Bulunması Gereken Temel Hükümler

1. Amaç, taraflar ve şirket yapısı

Sözleşmenin başında şirket, pay türleri, ortaklık oranları, tarafların şirkete getirdiği sermaye, fikrî hak, müşteri ilişkisi veya uzmanlık açıkça tanımlanmalıdır. Mevcut pay tablosu ek yapılmalı; sermaye artırımından sonra payların nasıl değişeceği ve yeni ortağın sözleşmeye hangi belgeyle katılacağı belirtilmelidir.

2. Yönetim, temsil ve karar matrisi

Günlük operasyon ile stratejik kararlar aynı onay düzeyine tabi tutulmamalıdır. Bütçe içindeki olağan harcamalar, belirli tutarın üzerindeki borçlanma, teminat verme, üst düzey yönetici atama, yeni faaliyet alanına girme, önemli varlık satışı ve ilişkili taraf işlemleri ayrı eşiklere bağlanabilir.

Karar matrisi hazırlanırken genel kurulun, yönetim kurulunun veya limited şirket müdürlerinin devredilemez yetkileri korunmalıdır. Ortakların kendi aralarındaki oy taahhüdü, şirket organının kanuni sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. İmza yetkisinin kimde olduğu, birlikte imza şartı ve bankacılık limitleri de ticaret sicilindeki temsil düzeniyle uyumlu kurgulanmalıdır.

3. Saklı konular ve veto dengesi

“Saklı konular”, olağan çoğunlukla alınması istenmeyen kritik kararlardır. Yeni pay ihracı, şirketin satılması, önemli kredi, bütçe dışı yatırım, ilişkili taraf sözleşmesi, marka veya yazılım devri gibi işlemler nitelikli onaya bağlanabilir. Ancak çok geniş bir veto listesi günlük faaliyeti kilitleyebilir. Bu nedenle veto hakkı konu, tutar ve süreyle sınırlandırılmalı; acil durum istisnaları açıklanmalıdır.

4. İş planı, bütçe ve raporlama

Yıllık bütçenin kim tarafından hazırlanacağı, hangi tarihte onaylanacağı ve onaylanmazsa geçici olarak hangi bütçenin uygulanacağı yazılmalıdır. Ortaklara verilecek aylık veya üç aylık finansal raporların içeriği; banka hareketlerine, sözleşmelere ve muhasebe kayıtlarına erişim usulü belirlenmelidir. Böylece bilgi talebi, kriz anında kullanılan bir baskı aracından düzenli bir yönetişim sürecine dönüşür.

5. Finansman ve sermaye ihtiyacı

Şirket ek kaynağa ihtiyaç duyduğunda önce banka kredisi mi, ortak kredisi mi yoksa sermaye artırımı mı kullanılacağı kararlaştırılabilir. Bir ortağın finansmana katılmaması hâlinde pay sulanması, ortak borcu veya temerrüt sonucu doğacaksa hesaplama yöntemi önceden gösterilmelidir. Sermaye artırımının her durumda ayrıca kanuni karar ve tescil sürecine tabi olduğu unutulmamalıdır.

6. Kâr payı ve dağıtım politikası

Ortaklar, dağıtılabilir kârın hangi kısmının işletmede bırakılacağına ilişkin hedef politika belirleyebilir. Fakat “her yıl kesin olarak şu kadar kâr dağıtılır” şeklindeki bir hüküm, şirketler hukukunun finansal tablo, kanuni yedek akçe ve yetkili organ kararı şartlarını ortadan kaldırmaz. Kâr payı yalnızca hukuken dağıtılabilir kaynak varsa ve gerekli şirket kararı alınmışsa gündeme gelir.

Politikada asgari nakit rezervi, yatırım bütçesi, kredi sözleşmelerindeki kısıtlar, geçmiş yıl zararları ve vergi yükü dikkate alınmalıdır. Ortakların şirkete verdiği borcun geri ödenmesi ile kâr payı dağıtımı da birbirine karıştırılmamalıdır.

50/50 Ortaklıkta Kilitlenme Nasıl Çözülür?

İki ortağın eşit oy gücüne sahip olduğu yapıda, kritik bir konuda uzlaşma sağlanamadığında şirket “deadlock” olarak adlandırılan karar kilitlenmesine girebilir. Sözleşme yalnızca “taraflar iyi niyetle görüşür” demekle yetinmemeli; kilitlenmenin hangi oylamadan sonra oluşacağını ve çözüm basamaklarını tanımlamalıdır.

1. Bildirim: Kilitlenen konu, tarafların son teklifleri ve ticari etkisi yazılı olarak bildirilir.
2. Üst düzey görüşme: Operasyon ekibinin çözemediği konu kuruculara veya belirlenen üst yöneticilere taşınır.
3. Bekleme ve uzman görüşü: Kısa bir soğuma süresi verilir; teknik veya değerlemeye ilişkin konuda bağımsız uzman devreye girer.
4. Arabuluculuk: Taraflar, ayrılık seçeneğine geçmeden yapılandırılmış müzakere yapar.
5. Çıkış mekanizması: Kilitlenme sürerse alım-satım veya şirket satış süreci işletilir.

“Russian roulette”, kapalı teklif veya karşılıklı alım-satım seçenekleri uygulamada kullanılabilir; ancak tarafların finansal gücü çok farklıysa bu yöntemlerden biri haksız sonuç doğurabilir. Fiyatın nasıl belirleneceği, ödeme teminatı, finansman kanıtı, kapanış tarihi ve teklifin geri alınamaması ayrıntılı yazılmalıdır. Kilitlenme maddesi, şirketi cezalandıran değil faaliyetin devamını önceleyen bir son çare mekanizması olmalıdır.

Pay Devri ve Ortaklıktan Ayrılık Hükümleri

Ayrılık hükümleri yalnızca kavga ihtimaline göre değil; emeklilik, ölüm, sürekli iş göremezlik, görevden ayrılma, kontrol değişikliği ve yatırımcının planlanan çıkışı düşünülerek hazırlanmalıdır.

• Önalım veya ilk teklif hakkı: Satıcı ortağın üçüncü kişiye satışından önce diğer ortaklara hangi bilgi ve süreyle teklif sunacağı belirlenir.
• Birlikte satma hakkı: Kontrol payı satılırken azınlığın aynı koşullarla satışa katılması korunabilir.
• Birlikte satışa zorlama: Belirli çoğunluğun şirket satışını kabul etmesi hâlinde diğer ortakların da aynı işlemde yer alması öngörülebilir; eşik, asgari fiyat ve kötüye kullanım koruması açık olmalıdır.
• İyi ayrılan/kötü ayrılan: Şirkette çalışan ortağın ayrılık nedeni ile pay bedeli arasında bağlantı kurulacaksa nedenler nesnel ve ölçülü tanımlanmalıdır.
• Alım ve satım opsiyonları: Hangi olayın opsiyonu doğurduğu, kullanım süresi, fiyat formülü ve kapanış belgeleri yazılmalıdır.

Limited şirkette pay devri ve buna ilişkin taahhütler özel şekil ve genel kurul onayı kurallarına tabi olabilir. Teknik devir süreci için limited şirket hisse devri rehberimize; haklı sebeple mahkemeden çıkma ve ayrılma akçesi için limited şirket ortaklığından çıkma yazımıza bakabilirsiniz. Ortaklar sözleşmesi bu süreçlerin yerine geçmez; tarafların izleyeceği ticari yol haritasını tamamlar.

Pay Değerlemesi Nasıl Yazılmalı?

“Paylar gerçek değerinden alınır” ifadesi çoğu uyuşmazlığı çözmez. Değerleme tarihi, borç ve nakit düzeltmeleri, işletme sermayesi, azınlık veya kontrol primi, bağımsız uzmanın seçimi ve rapora itiraz usulü belirtilmelidir. Birden fazla değerleme raporu arasında ciddi fark çıkarsa üçüncü uzmanın devreye girmesi öngörülebilir.

Ayrılık nedenine göre farklı fiyat uygulanacaksa bu farklılık açık, ölçülü ve hukuken savunulabilir olmalıdır. Cezai nitelikte aşırı indirimler, emredici hükümler ve hakkaniyet bakımından ayrıca incelenmelidir.

Gizlilik, Rekabet ve Fikrî Haklar

Ortakların müşteri listesi, fiyatlama, yazılım, üretim yöntemi ve yatırım bilgilerine erişimi varsa gizli bilginin kapsamı, izin verilen kullanım, saklama süresi ve iade/silme yükümlülüğü yazılmalıdır. Rekabet etmeme düzenlemesi; faaliyet, coğrafya ve süre bakımından şirketin meşru menfaatini aşmamalıdır.

Kurucuların geliştirdiği marka, yazılım, tasarım veya içeriklerin kime ait olduğu da açıkça gösterilmelidir. Fikrî hakkın şirkete devri gerekiyorsa ilgili hak türüne uygun ayrı devir ve kayıt işlemleri planlanmalıdır.

Sözleşme İhlalinde Hangi Yaptırımlar Uygulanabilir?

İhlalin niteliğine göre aynen ifa talebi, zarar tazmini, cezai şart, pay alım-satım hakkı veya sözleşmenin sona ermesi gündeme gelebilir. Her ihlal için tek ve ağır bir yaptırım öngörmek yerine, ihlal türü ile sonuç arasında ölçülü bağlantı kurulmalıdır. Bildirim, ihlali giderme süresi ve tekrarlanan ihlal tanımı da yazılmalıdır.

Bir ortağın sözleşmeye aykırı oy kullanması, şirket kararını otomatik olarak ortadan kaldırmayabilir. Bu nedenle yalnız tazminata güvenmek yerine, uygulanabilir olduğu ölçüde şirket sözleşmesi, organ kararları, temsil düzeni ve ortaklar sözleşmesi birbiriyle uyumlu hazırlanmalıdır.

Uyuşmazlık Çözümü: Mahkeme mi Tahkim mi?

Yetkili mahkeme, uygulanacak hukuk ve dava öncesi müzakere/arabuluculuk basamakları belirlenmelidir. Tahkim düşünülüyorsa kurum, yer, dil, hakem sayısı ve ihtiyati tedbir imkânı açıkça yazılmalıdır. Pay değerlemesi gibi teknik konular için bağımsız uzman kararı ile hukuki uyuşmazlık için tahkim veya mahkeme yolu birbirinden ayrılabilir.

Uyuşmazlığın şirket kararının iptali, pay devri, tazminat veya sözleşmesel çıkış gibi farklı talepler içerebileceği dikkate alınmalıdır. Tahkim şartının kapsamı ve şirketin taraf olup olmadığı belirsiz bırakılırsa görev ve yetki tartışması asıl uyuşmazlığın önüne geçebilir.

Ortaklar Sözleşmesi Hazırlama Kontrol Listesi

1. Pay tablosunu, esas sözleşmeyi ve mevcut imza sirkülerini doğrulayın.
2. Ortakların görev, zaman ve finansman taahhütlerini ölçülebilir yazın.
3. Olağan kararlar ile saklı konuları ayırın.
4. Bütçe onaylanmazsa geçici işleyişi belirleyin.
5. Kâr politikası ile nakit ve yatırım ihtiyacını dengeleyin.
6. Yeni finansmana katılmamanın sonucunu hesaplanabilir kılın.
7. 50/50 kilitlenmede basamaklı çözüm ve son çare çıkış yolunu kurun.
8. Pay devri, birlikte satış ve değerleme süreçlerini aynı takvimde eşleştirin.
9. Yeni ortak için katılım belgesi ve halefiyet düzenleyin.
10. Sözleşmeyi yatırım, sermaye turu ve ortaklık değişikliğinde gözden geçirin.

Şirketin organ yapısı, ortak sayısı ve faaliyet riski her dosyada farklıdır. Bu nedenle ortaklar sözleşmesi, şirketler ve ticaret hukuku hizmeti kapsamında esas sözleşme, mevcut pay devri kısıtları, finansman belgeleri ve temsil kayıtlarıyla birlikte değerlendirilmelidir.

Sonuç

Ortaklar sözleşmesinin değeri, çok sayıda standart madde içermesinden değil; ortakların gerçek karar, para ve ayrılık senaryolarını uygulanabilir bir sisteme dönüştürmesinden gelir. Yetki matrisi ile organların kanuni görevleri, kâr beklentisi ile şirketin finansman ihtiyacı, çıkış hakkı ile şirketin devamlılığı birlikte dengelenmelidir. Sözleşme imzalanmadan önce hükümler örnek senaryolarla test edilmeli ve şirketin esas sözleşmesiyle uyumu kontrol edilmelidir.