I. Senetlerde Korkutma İddiasının İspatı ve İlliyet Bağı
Türk Borçlar Hukuku’nda irade sakatlıklarından biri olan korkutma (ikrah), tarafın ciddi ve derhal gerçekleşecek bir tehdit altında hukuki işlem yapmaya zorlanmasıdır. Ancak ikrahtan söz edilebilmesi için yalnızca bir tehdit iddiası yeterli değildir; tehdit ile yapılan hukuki işlem arasında illiyet (nedensellik) bağı bulunmalıdır.
Başka bir ifadeyle, korkutma eylemi hukuki işlemin kurulmasında belirleyici olmalıdır. Eğer korkutulan taraf, tehdit olmasa da aynı işlemi yapacak idiyse, artık ikrah hükümlerinin uygulanması mümkün değildir.
Bu yaklaşım, Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında da açıkça görülmektedir. Örneğin:
- Yargıtay 19. Hukuk Dairesi, 2014/3009 E., 2014/5193 K. sayılı kararında; senetlerin zorla alındığı iddiasının tanık beyanlarıyla ispatlanamadığı, beyanların görgüye değil duyuma dayalı olduğu ve senetlerin sebepten mücerret (soyut) nitelikte olduğu gerekçesiyle davanın reddine karar verilmiş, hüküm onanmıştır.
- Bu karar, kambiyo senetlerinin soyutluk ilkesi gereği, temel ilişkiye dayalı iddiaların güçlü ve somut delillerle ispatlanması gerektiğini ortaya koymaktadır.
Benzer şekilde:
- Yargıtay 19. Hukuk Dairesi, 2013/998 E., 2013/5768 K. sayılı kararında da, senedin korku ve baskı altında alındığı iddiasının delillendirilemediği ve protokol gereğinin yazılı delille kanıtlanamadığı gerekçesiyle davanın reddi uygun bulunmuştur.
Bu kararlar birlikte değerlendirildiğinde; ikrah iddiasının soyut beyanlarla değil, açık, kesin ve inandırıcı delillerle ispatlanması gerektiği ortaya çıkmaktadır.
II. TBK m. 39 Kapsamında Süre ve Onama Sorunu
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 39. maddesine göre:
“Yanılma veya aldatma sebebiyle ya da korkutulma sonucunda sözleşme yapan taraf, … korkutmanın etkisinin ortadan kalktığı andan başlayarak bir yıl içinde sözleşme ile bağlı olmadığını bildirmezse sözleşmeyi onamış sayılır.”
Bu düzenleme uyarınca;
- Senetlerde korkutma etkisinin ortadan kalktığı andan itibaren 1 yıl içinde iptal hakkı kullanılmalıdır.
- Bu süre hak düşürücü süredir.
- Süre içinde iptal iradesi açıklanmazsa sözleşme onanmış sayılır.
Nitekim:
- Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 2024/4333 E., 2025/2972 K. sayılı kararında; senede zorla imza atıldığı iddiasına rağmen herhangi bir ceza soruşturmasının bulunmaması, baskı hali kalktıktan sonra derhal yasal yollara başvurulmaması ve uzun süre sessiz kalınması dikkate alınarak davacının taahhüdüyle bağlı olduğu kabul edilmiştir.
- Bu karar, korkutma iddiasında bulunan kişinin pasif davranmasının, hayatın olağan akışı ile bağdaşmadığı ve TBK m.39 anlamında zımni onama sonucunu doğurabileceğini göstermektedir.
III. Senetlerin Soyutluğu ve Yazılı Delil Zorunluluğu
Kambiyo senetleri “sebepten mücerret” niteliktedir. Bu, senedin geçerliliğinin temel borç ilişkisinden bağımsız olduğu anlamına gelir.
Dolayısıyla;
- “Bedelsiz senet” iddiası,
- “Zorla imzalatıldı” savunması,
- “Hatır senedidir” iddiası
ancak güçlü ve yazılı delillerle ispatlanabilir.
Yargıtay 19. Hukuk Dairesi’nin yukarıda anılan kararlarında da, soyut senet karşısında iddiaların yazılı ve kesin delillerle ispatlanması gerektiği açıkça vurgulanmıştır.
IV. Yabancı Para Borçlarında TBK m. 99 ve Seçimlik Hak
Türk Borçlar Kanunu m. 99’a göre para borcu kural olarak ülke parasıyla ödenir. Ancak borç yabancı para üzerinden kararlaştırılmışsa ve sözleşmede “aynen ödeme” şartı yoksa, alacaklıya seçimlik hak tanınmaktadır.
Bu çerçevede, Yargıtay uygulamasına göre alacaklının üç alternatifi vardır:
- Yabancı paranın aynen ödenmesini istemek,
- Vade tarihindeki TL karşılığını istemek,
- Fiili ödeme günündeki TL karşılığını istemek.
| Seçenek | Esas Alınan Tarih | Uygulama Notu |
| Aynen Ödeme | Fiili Ödeme Günü Kuru | İcra aşamasında o günkü TL karşılığı tahsil edilir. |
| Vade Tarihi Kuru | Borcun ödenmesi gereken gün | Kur düşüşü beklendiğinde tercih edilebilir. |
| Fiili Ödeme Günü | Tahsilatın yapıldığı an | Kur artışı riskine karşı en çok tercih edilen yoldur. |
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, 2022/4182 E., 2024/676 K.
Karar Özeti
Uyuşmazlık, yabancı para cinsinden alacak talebine ilişkindir. Davacı, alacağını yabancı para olarak talep etmiş; mahkeme kararında yabancı para borcunun nasıl tahsil edileceği ve hangi kurun esas alınacağı tartışma konusu olmuştur.
Yargıtay kararında;
- TBK m. 99 hükmü gereği para borçlarının kural olarak ülke parası ile ödeneceği,
- Ancak yabancı para üzerinden kararlaştırılmış borçlarda alacaklıya seçimlik hak tanındığı,
- Borçlu temerrüde düştüğünde alacaklının:
- Yabancı paranın aynen ödenmesini,
- Vade tarihindeki TL karşılığını,
- Fiili ödeme günündeki TL karşılığını talep edebileceği
belirtilmiştir.
Ayrıca İcra ve İflas Kanunu m. 58/3 gereğince yabancı para alacağına ilişkin icra takibinde TL karşılığının hangi tarihli kur üzerinden istendiğinin gösterilmesi gerektiği vurgulanmıştır.
Yargıtay, yabancı paranın aynen talep edilmesinin icra hukuku bakımından fiili ödeme günündeki TL karşılığının tahsili anlamına geldiğini kabul etmiştir.
Bu karar;
- TBK m. 99’un uygulama alanını netleştirmekte,
- Yabancı para alacaklarında seçimlik hakkın sınırlarını belirlemekte,
- İcra avukatı icra takibinde kur belirleme zorunluluğunu ortaya koymaktadır.
- Ayrıca seçim hakkının kullanıldıktan sonra geri alınamayacağı ilkesi de içtihatla pekiştirilmiştir.
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, 2022/2861 E., 2023/3117 K.
Karar Özeti
Somut olayda davacı, yabancı para cinsinden alacak talebinde bulunmuştur. İlk derece mahkemesi ve Bölge Adliye Mahkemesi kararlarında yabancı para alacağına hükmedilmiştir.
Yargıtay incelemesinde;
- Yabancı para üzerinden alacak talebinin “aynen ödeme” talebi niteliğinde olduğu,
- Alacaklının aynen ödeme talep etmesi halinde borcun yabancı para üzerinden ödenmesi gerektiği,
- Ancak icra aşamasında yabancı paranın fiilen tesliminin mümkün olmaması nedeniyle, tahsilatın fiili ödeme günündeki TL karşılığı üzerinden yapılacağı
açıklanmıştır.
Ayrıca İİK m. 58/3 gereği icra takibinde kurun belirtilmesinin zorunlu olduğu tekrar vurgulanmıştır.
Hukuki Önemi
Bu karar ile;
- Yabancı para alacağının dava dilekçesinde yabancı para olarak talep edilmesinin hukuki sonucu açıklığa kavuşturulmuş,
- “Aynen ödeme talebi”nin icra hukuku bakımından TL tahsiline dönüşeceği teyit edilmiş,
- Alacaklının seçimlik hakkının bağlayıcı olduğu bir kez daha ortaya konmuştur.
Ayrıca Yargıtay, yabancı para alacağının aynen talep edilmesinin, icra hukuku bakımından fiili ödeme günündeki TL karşılığının tahsili sonucunu doğurduğunu kabul etmektedir.
Bu yaklaşımın temeli, İcra ve İflas Kanunu m. 58/3 hükmüdür. Yabancı para alacağına ilişkin icra takibinde, TL karşılığının hangi kur üzerinden talep edildiğinin belirtilmesi zorunludur.
Önemle belirtmek gerekir ki, alacaklı seçim hakkını kullandıktan sonra bundan dönemez. Bu ilke, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 23.01.2002 tarihli (15-15/19) kararında açıkça ortaya konmuştur.
V. Genel Değerlendirme
Yargıtay içtihatları birlikte değerlendirildiğinde şu sonuçlara ulaşılmaktadır:
- Senetlerde ikrah iddiası ciddi ve güçlü delillerle ispatlanmalıdır.
- Korkutma ile işlem arasında doğrudan nedensellik bağı bulunmalıdır.
- TBK m.39 uyarınca 1 yıllık süre içinde iptal hakkı kullanılmazsa sözleşme onanmış sayılır.
- Kambiyo senetleri soyut olup, temel ilişkiye dayalı savunmalar sıkı ispat rejimine tabidir.
- Yabancı para borçlarında alacaklıya seçimlik hak tanınmış olup, bu hak kullanıldıktan sonra geri dönülemez.
Bu içtihatlar, hem sözleşme güvenliği hem de ticari hayatın istikrarı bakımından Yargıtay’ın istikrarlı bir yaklaşım benimsediğini göstermektedir.
Yabancı Para Borçlarının İfası Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
1️⃣ Yabancı para borcu hangi para birimiyle ödenir?
Türk Borçlar Kanunu m. 99’a göre para borçları kural olarak Türk Lirası ile ödenir. Ancak borç yabancı para üzerinden kararlaştırılmışsa, sözleşmede “aynen ödeme” şartı yoksa borçlu ödeme günündeki kur üzerinden TL ile ödeme yapabilir.
2️⃣ Yabancı para borcunda alacaklının seçimlik hakkı nedir?
Borçlu temerrüde düşerse alacaklı üç seçenekten birini kullanabilir:
- Yabancı paranın aynen ödenmesini istemek,
- Vade tarihindeki TL karşılığını talep etmek,
- Fiili ödeme günündeki TL karşılığını istemek.
Bu seçim hakkı kullanıldıktan sonra geri dönülemez.
3️⃣ Yabancı para alacağı icra takibine nasıl konu edilir?
İcra ve İflas Kanunu m. 58/3 gereğince, yabancı para alacağı için yapılan takipte TL karşılığının hangi tarihli kur üzerinden talep edildiği açıkça belirtilmelidir. Kur tarihi gösterilmeden yapılan takip usul eksikliği doğurabilir.
4️⃣ “Aynen ödeme” talebi ne anlama gelir?
Alacaklı dava dilekçesinde yabancı paranın aynen ödenmesini talep etmişse, bu talep hukuken yabancı para üzerinden hüküm kurulması anlamına gelir. Ancak icra aşamasında fiili ödeme günü kuruna göre TL tahsil edilir.
5️⃣ Yabancı para borcunda kur farkı nasıl hesaplanır?
Kur farkı; vade tarihi ile ödeme tarihi arasındaki kur değişiminden kaynaklanır. Eğer alacaklı fiili ödeme gününü esas almışsa, ödeme günündeki Merkez Bankası döviz kuru dikkate alınır.
6️⃣ Sözleşmede “aynen ödeme” şartı varsa borçlu TL ile ödeme yapabilir mi?
Sözleşmede açıkça “aynen ödeme yapılacaktır” ya da bu anlama gelen bir ifade varsa, borçlu kural olarak yabancı para cinsinden ödeme yapmak zorundadır. Bu durumda TL ödeme seçeneği sınırlanır.