Dernek Tüzüğü Nedir? Nasıl Hazırlanır?

Bir dernek kurmak, sadece bir tabela asmak değildir; toplumsal bir amaç etrafında yasal bir kişilik kazanmaktır. Bu yolculuğun en kritik belgesi ise derneğin “anayasası” sayılan Dernek Tüzüğü’dür. Bu rehberde, 5253 sayılı Dernekler Kanunu ışığında dernek tüzüğü hazırlamanın ve dernek yönetmenin inceliklerini adım adım inceleyeceğiz.

Dernek Tüzüğü Nedir?

Dernek tüzüğü; en az 7 gerçek veya tüzel kişinin bir araya gelerek, kazanç paylaşma dışında belirli bir amacı gerçekleştirmek üzere oluşturdukları topluluğun çalışma usullerini belirleyen kurallar bütünüdür. Dernek, kuruluş bildirimini ve tüzüğünü mülki idare amirliğine teslim ettiği an tüzel kişilik kazanır.

Dernek tüzüğü, derneğinizin kimliğidir. Mülki idare amirliğine dernek tüzüğünüzü teslim ettiğiniz an, derneğiniz resmen bir tüzel kişilik sayılır ve kendi adına banka hesabı açabilir, mülk edinebilir.

Dernek tüzüğü, derneğin yerleşim yerinden amacına kadar her şeyi belirleyen temel belgedir.

Dernek Tüzüğünde Bulunması Zorunlu Maddeler (Kanun Md. 4)

5253 sayılı Kanun’un 4. maddesi uyarınca, bir dernek tüzüğünde aşağıdaki başlıkların yer alması zorunludur. Bu maddelerden birinin eksik olması, tüzüğün iadesine neden olur:

• Derneğin resmi adı ve yönetim faaliyetlerinin yürütüleceği il/ilçe (merkezi).
• Derneğin neden kurulduğu ve amacını gerçekleştirmek için yürüteceği çalışma konuları.
• Üye olma, üyelikten çıkma ve çıkarılmanın şartları.
• Toplanma zamanı (en geç 3 yılda bir), çağrı usulü ve karar alma şekli.
• Yönetim ve Denetim Kurulları: Asil ve yedek üye sayıları, görev ve yetkileri.
• Derneğin şubesi olacak mı? Olacaksa nasıl kurulacak?
• Üyelerin ödeyeceği giriş ve yıllık aidatların belirlenme şekli.
• Borçlanma ve İç Denetim: Derneğin borçlanma usulleri ve denetim şekli (Md. 9).
• Tasfiye: Dernek feshedilirse mal varlığının kime/nereye devredileceği (Md. 15).

Adım Adım Dernek Tüzüğü Hazırlama Süreci

Dernek tüzüğü hazırlarken sadece içeriğe değil, Yönetmeliğin 5. maddesine göre hazırlık süreci şu teknik detaylara dikkat edilerek ve uzman bir dernek avukatı ile yürütülmelidir:

A. Taslak Oluşturma ve İmza

Dernek tüzüğü taslağı hazırlandıktan sonra, kurucu üyelerin tamamı tarafından her sayfası imzalanmalıdır. Sadece son sayfanın imzalanması yönetmeliğe aykırıdır. Bu, her bir maddenin tüm kurucular tarafından onaylandığını garanti eder.

B. İsim Seçimi ve Yasaklar

Dernek ismi seçerken Kanun’un 28. ve 29. maddelerine dikkat edilmelidir:

• “Türk”, “Türkiye”, “Atatürk”, “Cumhuriyet” gibi kelimeler ancak İçişleri Bakanlığı izniyle kullanılabilir. Derneğin en az 1 yıllık olmadan ve 3 ilde şubeleşmeden bu isimleri alması zordur.
• Kapatılmış siyasi partilerin veya sendikaların amblemleri, rozetleri veya başka devletlere ait bayraklar tüzükte sembol olarak kullanılamaz.

C. Başvuru ve İnceleme (Yönetmelik Md. 6)

Hazırlanan dernek tüzüğü, mülki idare amirliğine (Valilik veya Kaymakamlık) teslim edilir. Mülki idare amirliği dernek tüzüğünü 60 gün içinde inceler. Eğer bir noksanlık tespit edilirse, kuruculara bu hatayı gidermeleri için 30 gün ek süre tanınır. Eğer bu 30 günde düzeltme yapılmazsa, ancak o zaman fesih davası açılır.

Dernek Tüzüğü Hazırlarken Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar Nelerdir?

• Elektronik Genel Kurul -Yönetmelik 15/A – Modern tüzüklere eklenmesi tavsiye edilir.
• Yurt Dışı Yardımları – Kanun Md. 21 – Yurt dışından yardım alacaksanız tüzükte belirtilmelidir.
• Sandık ve Lokal – Kanun Md. 12 / 26 – Sosyal tesis veya sandık kurulacaksa tüzükte yetki bulunmalıdır.

• Eğer bir çocuk derneği kuruluyorsa, tüzükle birlikte yasal temsilcilerin izni şarttır.

Dernek Tüzüğünde Değişiklik Nasıl Yapılır?

Dernek tüzüğünde zamanla değişiklik yapılması gerekebilir. Bu durumda:

• Genel Kurul toplanır (Tüzükte belirtilen karar yeter sayısıyla).
• Değişiklik kararı alındıktan sonra, dernek tüzüğünün değişen maddelerinin eski ve yeni şekli ile son hali 45 gün içinde mülki idare amirliğine bildirilir (Yönetmelik Md. 17).

Derneğin Finansal Yönetimi ve Defterler

Derneğinizin büyüklüğüne göre uyması gereken mali kurallar değişir:

• 2026 yılı itibarıyla, yıllık brüt geliriniz 1.500.000 TL’yi aşarsa, daha detaylı olan Bilanço Esasına geçmeniz gerekir.
• Dernek adına herkes para toplayamaz. Yönetim kurulu üyesi olmayan kişilere mutlaka fotoğraflı Yetki Belgesi çıkarılmalıdır.
• Toplanan paralar 30 gün içinde bankaya yatmalıdır. Ancak tutar 5.000 TL’yi geçerse, güvenlik gerekçesiyle 2 iş günü içinde bankaya yatırılması şarttır.

Eğer derneğin şubesi varsa, ana dernek bilanço tutuyorsa şube de tutmak zorundadır. Tüzüğe “Dernek, mevzuatın öngördüğü defterleri usulüne uygun tutar” ibaresi eklenmelidir.

Sosyal İmkanlar: Lokal ve Sandık

Derneğiniz üyelerine ek hizmetler sunabilir:

• Üyelerinize kısa vadeli kredi veya uygun fiyatlı ürün sağlamak istiyorsanız, tüzüğe “Sandık kurulabilir” ibaresini eklemelisiniz.
• Üyelerin çay içip sosyalleşebileceği bir yer açmak için derneğin en az 1 yıllık olması gerekir.
• Alkollü bir lokal planlıyorsanız, okul veya camilere en az 100 metre mesafede olmanız gerektiğini unutmayın.

Dijital Dernekçilik ve DERBİS

Artık kağıt-kürek işleri azalıyor. Dernek işlemleri DERBİS (Dernekler Bilgi Sistemi) üzerinden yürütülür:
Her yılın 30 Nisan tarihine kadar bir önceki yılın tüm faaliyetlerini sisteme girmeniz gerekir.

• Adresiniz değiştiğinde veya yeni bir başkan seçildiğinde bunu 45 gün içinde bildirmelisiniz. Bildirim yapılmazsa ciddi idari para cezalarıyla karşılaşılabilir.

Gelir Tahsilatı ve Yetki Belgesi (Madde 46-47)

Dernek tüzüğünün Gelirlerin Toplanması maddesi için altın kural:

• Yönetim kurulu asıl üyeleri dışındaki herkesin para toplamak için Yetki Belgesi alması şarttır.
• Tahsil edilen paralar 30 gün içinde, eğer tutar 5.000 TL’yi aşarsa 2 iş günü içinde bankaya yatırılmalıdır. Tüzükte bu sürelere atıf yapılması disiplin sağlar.

Kamu Yararına Çalışan Dernek Statüsü (Madde 48-52)

Eğer derneğin hedefi büyükse, dernek tüzüğünün Amaç kısmına eklenebilecek ifadeler:

• Amacın sadece üyeleri değil, yerel, ulusal veya uluslararası düzeyde toplumu ilgilendirmesi gerekir.
• Yıl içindeki gelirin en az yarısının bu kamu yararı amacı için harcanacağı tüzükte taahhüt edilebilir (Madde 49/d).

Dernek Tüzüğü Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

1. Dernek tüzüğünde “olmazsa olmaz” maddeler nelerdir?

5253 sayılı Dernekler Kanunu’nun 4. maddesine göre; derneğin adı, merkezi, amacı, çalışma konuları, üyelik koşulları, genel kurulun toplanma şekli ve zamanı, yönetim ve denetim kurullarının üye sayıları ile derneğin feshi halinde malların tasfiye şekli tüzükte bulunması zorunlu maddelerdir. Bu maddelerden birinin eksikliği dernek tüzüğünün reddedilmesine neden olur.

2. Tüzük değişikliği için kaç üyenin onayı gerekir?

Dernek tüzüğü değişikliği ancak Genel Kurul kararı ile yapılabilir. Dernek tüzüğü değişikliği yapılabilmesi için genel kurula katılma hakkı bulunan üyelerin 2/3 çoğunluğu aranır. Karar ise, toplantıya katılan ve oy kullanma hakkı bulunan üyelerin 2/3 çoğunluğu ile alınır. Yani hem katılımda hem de karar alma aşamasında nitelikli çoğunluk şartı vardır.

3. Tüzükte belirtilen amaç dışında faaliyet gösterilebilir mi?

Hayır. Dernekler, dernek tüzüklerinde belirtilen amaç ve bu amacı gerçekleştirmek için sürdürüleceği belirtilen çalışma konuları dışında faaliyette bulunamazlar. Eğer yeni bir alanda (örneğin lokal açmak veya sandık kurmak gibi) faaliyet gösterilmek isteniyorsa, önce dernek tüzüğünde değişikliği yapılarak bu yetkinin dernek tüzüğüne eklenmesi gerekir.

4. Dernek tüzüğünde “Yönetim Kurulu Üye Sayısı” nasıl belirlenmelidir?

Yönetim kurulu üye sayısı, derneğin ihtiyaçlarına göre serbestçe belirlenebilir ancak bir alt sınır vardır. Yönetim kurulu en az 5 asıl ve 5 yedek üyeden, denetim kurulu ise en az 3 asıl ve 3 yedek üyeden az olamaz. Dernek tüzüğünde bu sayıların altında bir rakam belirtilmesi hukuken geçersizdir.

5. Dernek tüzüğü değişikliği yapıldıktan sonra bildirim süresi nedir?

Genel kurulda kabul edilen dernek tüzüğü değişikliği, toplantıyı izleyen 45 gün içinde (2021 yönetmelik değişikliği ile süre 30 günden 45 güne çıkarılmıştır) mülki idare amirliğine bildirilmelidir. Bildirimde; dernek tüzüğünün değişen maddelerinin eski ve yeni hali ile tüm sayfaları imzalanmış güncel tüzük metni yer almalıdır.

6. Dernek tüzüğünde “Fesih ve Tasfiye” maddesi yazılmazsa ne olur?

Eğer dernek tüzüğünde dernek kapandığında malların nereye devredileceği belirtilmemişse, tasfiye işlemi mahkeme kararıyla yapılır. Bu durumda derneğin tüm para ve malları, mahkeme tarafından derneğin bulunduğu ildeki amacına en yakın ve fesih edildiği tarihte en fazla üyeye sahip derneğe devredilir. Hak kaybı yaşamamak için dernek tüzüğüne net bir devir kurumu yazılması önerilir.

-ÖRNEK-

[DERNEK ADI] DERNEK TÜZÜĞÜ

Madde 1: Derneğin Adı ve Merkezi

Derneğin Adı: [Örn: Patili Dostlar Yaşam ve Koruma Derneği]

Derneğin Merkezi: [Şehir Bilgisi]

Şubeleşme: Dernek, yurt içinde ve yurt dışında şube veya temsilcilik açabilir.

Madde 2: Derneğin Amacı ve Faaliyet Alanı

Sokak hayvanlarının yaşam koşullarını iyileştirmek, beslenme, barınma ve tedavi ihtiyaçlarını karşılamak; toplumda hayvan hakları bilincini geliştirmek ve doğadaki tüm canlıların yaşam hakkını savunmak amacıyla kurulmuştur.

Çalışma Konuları ve Biçimleri:

Besleme odakları kurmak, kulübe ve barınak inşa etmek veya mevcut barınakları desteklemek.

Sokak hayvanlarının veteriner hizmetlerine erişimini sağlamak, popülasyon kontrolü için etik kısırlaştırma projeleri yürütmek.

Okullarda ve dijital platformlarda hayvan hakları ve “birlikte yaşam” kültürü üzerine eğitimler vermek.

Derneğe gelir sağlamak amacıyla mama satışı, pet aksesuarları veya dernek amblemli ürünlerin satılacağı ticari işletmeler kurmak.

Yerel yönetimler (belediyeler) ve Tarım ve Orman Bakanlığı ile ortak rehabilitasyon projeleri yürütmek.

Madde 3: Üyelik Koşulları

Derneğin amaçlarını benimseyen, 18 yaşını doldurmuş ve fiil ehliyetine sahip kişiler.

Hayvan hakları alanında üstün başarı göstermiş veya derneğe ciddi maddi/manevi katkı sağlamış kişiler (Oy hakkı yoktur).

Aidat ödemeyen ancak saha çalışmalarına destek veren kişiler (Hukuki üyelik statüsünde değildir).

Madde 4: Üyelikten Çıkarılma

Hayvanlara yönelik şiddet veya kötü muamelede bulunduğu tespit edilenler, dernek tüzüğüne aykırı davrananlar Yönetim Kurulu kararıyla derhal ihraç edilir.

Madde 5: Dernek Organları

Genel Kurul:

En yetkili karar organıdır. 2 yılda bir [Ay Seçiniz, örn: Mayıs] ayında toplanır.

Yönetim Kurulu:

5 Asıl, 5 Yedek üyeden oluşur.

Denetim Kurulu:

3 Asıl, 3 Yedek üyeden oluşur.

Madde 6: Derneğin Gelirleri

Üyelerden alınan giriş ve yıllık aidatlar.

Bireysel ve kurumsal bağışlar (Sms bağışı, kumbaralar vb.).

Kermes, konser ve etkinlik gelirleri.

İktisadi işletme kârları.

Madde 7: Borçlanma Usulü

Dernek, acil tedavi veya barınak inşası gibi durumlarda Yönetim Kurulu kararıyla, yıllık gelirinin %20’sini geçmeyecek şekilde borçlanabilir. Bu oranı aşan miktarlar için Genel Kurul onayı şarttır.

Madde 8: Tüzük Değişikliği ve Fesih

Dernek tüzüğü Değişikliği Genel Kurul’da katılanların 2/3 çoğunluğu ile yapılır.

Fesih Halinde Tasfiye: Dernek feshedilirse, tüm mal varlığı, para ve hakları [Örn: Türk Kızılayı veya Hayvan Hakları Federasyonu – HAYTAP] gibi benzer amaçlı bir kuruma devredilir.